Κυριακή, 13 Δεκεμβρίου 2009

Η κατακράτηση DNA από την Αστυνομία

Το Νοέμβρη που πέρασε, η βρετανική Επιτροπή Ανθρώπινης Γενετικής παρουσίασε μια άκρως ενδιαφέρουσα Έκθεση σχετικά με την ανάγκη εξισορρόπησης της χρήσης της Εθνικής Βάσης Δεδομένων Γενετικού Υλικού (National DNA Database) της Αγγλίας με τα δικαιώματα των πολιτών. Η Έκθεση, με τίτλο: “Nothing to hide, nothing to fear?”, κατέληγε στο συμπέρασμα πως η Βάση αυτή πρέπει να τύχει νέας νομοθετικής ρύθμισης, που θα προκύψει μετά από ανοιχτή διαβούλευση στο Κοινοβούλιο και θα ορίζει κατά τρόπο απλό, σαφή και ρητό τις επιτρεπόμενες χρήσεις των πληροφοριών που συμπεριλαμβάνει, καθιστώντας ποινικό αδίκημα οποιαδήποτε άλλη χρήση πέρα από αυτές.

Η Έκθεση ήρθε να συμπληρώσει την απόφαση S & Marper v. UK, της 4ης Δεκεμβρίου 2008, του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ), με την οποία το Δικαστήριο άσκησε έντονη κριτική στην πρακτική που ακολουθείται στην Αγγλία, όπου οι εξουσίες κατακράτησης γενετικών στοιχείων υπόπτων είναι ιδιαίτερα ευρείες, δεν διακρίνουν ανάλογα με τη βαρύτητα του αδικήματος, δεν είναι χρονικά περιορισμένες και δεν παρέχουν το δικαίωμα στο πρόσωπο που γενετικό υλικό του κατακρατείται από τις αρχές να ζητήσει την καταστροφή του και τη διαγραφή των γενετικών πληροφοριών του από την Εθνική Βάση Δεδομένων.

Η τεχνική της ανάλυσης γενετικού υλικού θεωρείται σήμερα ως ένα χρήσιμο εργαλείο στην εξιχνίαση εγκλημάτων και τον προσδιορισμό της ενοχής ή της αθωότητας κάποιου προσώπου. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι εξετάσεις γενετικού υλικού επιτρέπουν την πρόσβαση σε ιδιαίτερα ευαίσθητες πληροφορίες και δεδομένου ότι η εξέλιξη της επιστήμης μπορεί να επιτρέψει περαιτέρω ανάλυση του DNA, που δεν είναι προς το παρόν προβλέψιμη, προκαλούν έντονο προβληματισμό.

Όπως χαρακτηριστικά υπογραμμίζει η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα της Ελλάδας (γνωμοδότηση αρ. 15/2001), σε αντίθεση με τα δαχτυλικά αποτυπώματα, η χρήση των οποίων περιορίζεται στην ταυτοποίηση ενός προσώπου, στην περίπτωση της γενετικής ανάλυσης προκύπτουν δεδομένα τα οποία καθιστούν δυνατές τις μελλοντικές και ευρύτατες παρεμβάσεις στην προσωπικότητα και τη ζωή ενός ανθρώπου, αφού η γενετική πληροφορία είναι μοναδική, δεν σχετίζεται μόνο με το παρόν, αλλά ταυτόχρονα και με το παρελθόν και το μέλλον, καθώς μπορεί να αποκαλύψει πχ. την προδιάθεση του ατόμου για ανάπτυξη ορισμένων ασθενειών και δεν αφορά μόνο το άτομο από το οποίο λαμβάνεται το γενετικό υλικό αλλά και τους συγγενείς του που βρίσκονται στην ίδια γενετική γραμμή.

Για τους πιο πάνω λόγους, το ΕΔΑΔ δέχεται ότι η κατακράτηση ή αποθήκευση από τις κρατικές αρχές γενετικών στοιχείων ενός προσώπου συνιστά παραβίαση του δικαιώματος στην προσωπική ζωή, ειδικότερη έκφανση του οποίου είναι και το δικαίωμα πληροφοριακού αυτοπροσδιορισμού.

Η παραβίαση μπορεί να είναι δικαιολογημένη μόνο εφόσον παρέχονται ικανοποιητικές εγγυήσεις εναντίον της αυθαίρετης και καταχρηστικής εφαρμογής αυτού του μέτρου. Ειδικότερα, πρέπει το πεδίο εφαρμογής του μέτρου να καθορίζεται βάσει σαφών και αναλυτικών νομοθετικών προνοιών, να τίθενται εγγυήσεις σε σχέση, ιδίως, με τη διάρκεια της κατακράτησης, τη χρήση των γενετικών πληροφοριών, την πρόσβαση τρίτων προσώπων σε αυτές, τη διασφάλιση της εμπιστευτικότητας και τις διαδικασίες καταστροφής τους και η χρήση τους να είναι η απολύτως αναγκαία σε σχέση με το σκοπό για τον οποίο λήφθηκαν. Το ΕΔΑΔ επικρίνει ιδιαίτερα την πρακτική λήψης γενετικών πληροφοριών από υπόπτους, άτομα δηλαδή που δεν έχουν καταδικασθεί για οποιοδήποτε αδίκημα, θεωρώντας ότι υπάρχει ο κίνδυνος στιγματισμού τους και παραβίασης του τεκμηρίου αθωότητάς τους.

Στην Κύπρο το όλο ζήτημα καταλαμβάνει μία μόνο παράγραφο του περί Αστυνομίας Νόμου (άρθρο 25). Συγκεκριμένα, κάθε αστυνομικός με το βαθμό λοχία και πάνω μπορεί να λάβει αποκόμματα ονύχων και δείγματα τριχών ή σάλιου από οποιοδήποτε πρόσωπο τελεί υπό αστυνομική κράτηση ή επιτήρηση, είτε με τη συναίνεση του προσώπου αυτού είτε κατόπιν διαταγής δικαστηρίου. Παρέχεται, ουσιαστικά, μια μεγάλη και χωρίς όρους εξουσιοδότηση στην Αστυνομία, με υπαρκτό τον κίνδυνο αδιάκριτης λήψης, αποθήκευσης και επεξεργασίας γενετικών πληροφοριών των προσώπων που έρχονται σε επαφή μαζί της, ανεξάρτητα από τις υποψίες που υπάρχουν εναντίον τους ή τη βαρύτητα του αδικήματος για το οποίο κατηγορούνται ή ακόμη κι όταν δεν κατηγορούνται. Παράλληλα, δεν προβλέπεται μέγιστος επιτρεπτός χρόνος διατήρησης των πληροφοριών αυτών, αφού παρότι η σχετική διάταξη προβλέπει ότι δαχτυλικά αποτυπώματα ή φωτογραφίες προσώπου που έχουν ληφθεί καταστρέφονται όταν το πρόσωπο δεν κατηγορηθεί ή αθωωθεί, αυτό δεν ισχύει για το γενετικό υλικό.

Δεν μπορεί, συνεπώς, να αποκλειστεί το ενδεχόμενο, η Αστυνομία να κατέχει το γενετικό προφίλ απροσδιόριστου αριθμού προσώπων για απροσδιόριστο χρόνο, κάτι το οποίο συνιστά σοβαρή προσβολή του δικαιώματος στην προσωπική ζωή και του τεκμηρίου αθωότητας και βρίσκεται έξω από κάθε λογική κράτους δικαίου. Κρίνεται, επομένως, επιβεβλημένη η άμεση εξέταση του θέματος από τους αρμόδιους πολιτειακούς φορείς, που θα οδηγήσει σε μια συνετή ρυθμιστική παρέμβαση για τη διασφάλιση της ασφάλειας δικαίου, της κατοχύρωσης των δικαιωμάτων των πολιτών και της αποτροπής φαινομένων αυθαιρεσίας.

(Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή της Κυριακής, 13/12/2009)

7 σχόλια:

  1. ετσι πως εξελισσονται τα πραγματα θα πρεπει να προσεξουν οι νεες μητερες που αποταμιευουν (για το μελλοντικο καλο των παιδιων τους)γενετικο υλικο σε τραπεζες του εξωτερικου .

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. και φυσικά ο ΄Οργουελ που εγραψε το 1984 μεγάλωσε στην Αγγλία. Κάτι θα ήξερε.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Εξαιρετικό το κείμενο σου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Nάσια, το κείμενο σου αποπνέει την αισθητική μιας σύγχρονης προοδευτικής νομικής σκέψης. Που εκφράζεται με αληθινή έγνοια. Με κριτικό, δημιουργικό, αναστοχαστικό και τεκμηριωμένο τρόπο.
    Τούτη η “αφανής” και παγκοίνως γνωστή πραγματικότητα της συλλογής και κατακράτησης γενετικού υλικού απο την αστυνομία-

    -χωρίς σαφώς προσδιορισμένη διαδικασία,
    -χωρίς τις απαραίτητες θεσμικές εγγυήσεις που θα διασφαλίζουν το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή και το τεκμήριο αθωότητας,
    -χωρίς να διασφαλίζεται η τήρηση του υλικού με ασφάλεια και εμπιστευτικότητα καθώς και η επεξεργασία του για σαφείς και προκαθορισμένους σκοπούς(στην Κύπρο ζούμε, μην ξεχνάμε το “εύλογο” ενδιαφέρον για τέτοιου είδους πληροφορίες )
    -χωρίς να διασφαλίζεται ότι το γενετικό υλικό συλλέγεται με θεμιτά μέσα και νόμιμους τρόπους και ότι αυτό είναι συναφές και πρόσφορο και όχι περισσότερο απ όσο κάθε φορά χρειάζεται
    -χωρίς να διασφαλίζεται ότι το υλικό δεν θα χρησιμοποιείται για χρονική διάρκεια πέραν απο την αναγκαία για την εξυπηρέτηση του σκοπού για τον οποίο έγινε η συλλογή

    χωρίς......

    χωρίς......

    παράγει τρόμο και πανικό. Ένα απόλυτο καφκικό φόντο που περικλείει την ενοχή, την ανημποριά και το δέος απέναντι στην εξουσία.

    Το εξαιρετικό κείμενο σου υποδεικνύει ότι στην Κύπρο θα πρέπει να θυμούμαστε καθημερινά τα αυτονόητα. Ότι δηλαδή η θεμιτή επιδίωξη αντιμετώπισης της εγκληματικότητας δεν πρέπει να οδηγεί σε έκπτωση των ελευθεριών μας και σε διάβρωση στοιχειωδών κατακτήσεων του νομικού μας πολιτισμού.

    Ααααα και κάτι ακόμα.......

    Η ανυπαρξία θεσμικής ρύθμισης για το πολύ κρίσιμο ζήτημα που θέτεις πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα. Συμφωνώ.....

    Πώς όμως θα αντιμετωπιστεί η αβελτηρία και σιωπή όσων εμπλέκονται σε επίπεδο ποινικής καταστολής και σε καθημερινή βάση με αυτά τα ζητήματα? Ναι, ναι σε αυτούς αναφέρομαι......... Πώς?

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Πολύ ουσιώδες κείμενο, Νάσια. Είναι πολύ μεγάλος ο αγώνας, εδώ στη Βρετανία, για την αφαίρεση γενετικών στοιχείων από τα αρχεία της Αστυνομίας μετά τη λήξη των ερευνών και ιδιαίτερα σε περίπτωση αθώωσης, όπου φαντάζεσαι φυσικά τις ηθικές και νομικές διαστάσεις. Το ζήτημα των προσωπικών δεδομένων είναι τεράστιο και πολύ καυτό - για το κάθε βήμα που κάνουμε μπροστά, δυστυχώς δύο ή και περισσότερα γίνονται προς τα πίσω. Μια ζεστή καλημέρα κι από εδώ, να 'σαι καλά.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Αγαπημένη μου συναγωνίστρια,
    Με θαυμασμό και καμάρι διαβάζω όλα όσα έχεις γράψει…είσαι σε πλήρη πνευματική αφύπνιση στους κοιμισμένους καιρούς μας…!!!Με αρέσει που από το μπλοκ σου ενημερώνομαι για τόσα ενδιαφέροντα θέματα που δεν είχα την τύχη προηγουμένως…εξαιρετικό το άρθρό σου για τα γενετικά δεδομένα!
    Ηλεκτρονικά φιλιά από Βρυξέλλες Νασιούλα μου,
    Κι ίσως τα πούμε Κύπρο μετά την Πρωτοχρονιά,
    κπ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Ένα καφκικό σκηνικό, όπως πολύ εύστοχα σημειώνει η Ποραντίδα, thalassaki. Μόνο που εδώ στην Κύπρο δεν το έχουμε καν συνειδητοποιήσει ώστε να αντιδράσουμε με κάποιο τρόπο. Πώς; ρωτά η Ποραντίδα... Πώς να σπάσει η σιωπή των καλών ανθρώπων, παραφράζοντας το Μάρτιν Λούθερ Κιγκ... Δεν ξέρω. Ξεκινώντας, ίσως, ο καθένας να αρθρώνει μερικές λέξεις κι αυτές να συναντούν τις λέξεις των άλλων. Κι ίσως έτσι ξυπνήσουν κάπως οι κοιμισμένοι καιροί μας, αγαπημένη μου Κ.Π.

    ΑπάντησηΔιαγραφή