χνάρια

2012-02-10T15:33:00.000+02:00

Ο Μάνος Κατράκης στο "Ταξίδι στα Κύθηρα"

Όμως, υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στην «προσαρμοστική πολιτική» και στη δουλοπρέπεια! Αυτό είναι το πιο ευαίσθητο σημείο του ελληνικού λαού, «το τιμιώτατόν του»! Και αυτό του καταπατούν συνεχώς, κατά τον εξοργιστικότερο τρόπο, οι εκπρόσωποί του στην επίσημη διεθνή σκηνή!

(…)

Γιατί αυτός ο λαός, που την έννοια του την έχουν παραμορφώσει σε σημείο να μην την αναγνωρίζουμε, αυτός έχει φτιάξει ό,τι καλό υπάρχει – αν υπάρχει κάτι καλό σ’ αυτόν τον τόπο! Και αυτός, στις ώρες του κινδύνου, και στο πείσμα της συστηματικής ηττοπάθειας των αρχηγών του, αίρεται, χάρη σ’ έναν αόρατο, ευλογημένο μηχανισμό, στα ύψη που απαιτεί το θαύμα!

Όσο, λοιπόν, και αν είναι λυπηρό, πρέπει να το πω: ο Ελληνισμός, για την ώρα τουλάχιστον, επέτυχε ως γένος, αλλ’ απέτυχε ως κράτος! Και παρακαλώ νύχτα μέρα το Θεό, και το μέλλον, να με διαψεύσουν.

(Οδυσσέας Ελύτης,

εφημερίδα Ελευθερία, 15 Ιουνίου 1958

– Συν τοις άλλοις, ύψιλον / βιβλία)

2012-02-05T23:21:00.000+02:00

Oklahoma, Bernard Plossu (1980)

Εμείς. Σκουπιδάκι στο μάτι του χρόνου. Το τυφλό.

Καν δεν κλαίει, να πεις πως θα κυλήσουμε,

θα του ξεφύγουμε.

Ρήματα, Παντελή Μπουκάλα

Ένας χρόνος

2011-11-15T09:04:00.001+02:00

Pablo Picasso, Μητέρα και παιδί, 1921

Να ‘σαι, λοιπόν, ένα χρόνο μετά το πρώτο της κλάμα.

Ένα χρόνο συλλαβίζοντας. Αποκωδικοποιώντας αγγίγματα, ήχους, μυρωδιές, νοήματα. Κατανοώντας απ’ την αρχή τη γλωσσολογία των πραγμάτων. Συνειδητοποιώντας πως τόσα χρόνια, τόσα βιβλία, τόσα διαβάσματα, τόσες διαδρομές, στάθηκες αναλφάβητη στα ουσιώδη. Πως σου ‘χε διαφύγει το βασικό: Ότι πίσω απ’ τις τρισύλλαβες λέξεις της ομορφιάς – τη μουσική, την ποίηση, τον έρωτα, τη θάλασσα, την άνοιξη – στέκουν συστατικές οι μικρές λέξεις της ζωής, οι δισύλλαβες, που τόσο τις είχες, άλλοτε, υποτιμήσει: αίμα, χώμα, φωτιά, νερό, χρόνος, πόνος, φόβος, έγνοια, δάκρυ, δείλι, αυγή, βροχή, σιωπή, καρδιά, χέρια, μάτια, μυαλό, ψωμί, γάλα, γονείς, παιδί, πουλί, δέντρο, δροσιά, χαρά, γέλιο, φιλί, χάδι, γλυκό, εδώ…

Και θεός… Που δεν είναι άλλος απ’ τον άνθρωπο. Θαυματουργός κι αξιοθαύμαστος. Να προσκυνάς το πρώτο του χαμόγελο, το πρώτο του νεύμα, το πρώτο του βήμα. Όμοια σπουδαίο μ’ εκείνο του Άρμστρονγκ στο φεγγάρι. Μεγάλος σταθμός της ίδιας πορείας: Για την κατάκτηση της μοίρας του. Απ’ το μηδέν ως το ένα κι από εκεί ως το άπειρον. Ιερή κι απαραβίαστη πορεία. Καθενός, πάντα, θα έπρεπε...

Και μπορείς πια να εννοήσεις το στίχο: «Αγαπώ κι όλο τον κόσμο γιατί ζεις κι εσύ μαζί». Κι εκείνη την κουβέντα της Έμμη του Τσίρκα: «Τώρα, για χάρη του παιδιού μου, νοιάζομαι όσο κι εσείς για τον αυριανό κόσμο». Και τη φράση του Καμύ: «Πιστεύω στη δικαιοσύνη, αλλά θα υπερασπιστώ πρώτα τη μητέρα μου κι ύστερα τη δικαιοσύνη».

Γιατί σε όλα μέτρο, σκοπός κι απάντηση ο άνθρωπος. Κι αν δεν έχεις αγαπήσεις έναν, αν δεν έχεις υπερβεί τον εαυτό σου γι αυτόν, δεν έχεις αγαπήσει κανέναν. Περιφέρεις απλώς, ως μια δήθεν αγωνία για την ανθρωπότητα, τη ματαιοδοξία σου κι απορείς γιατί μοιάζει με ασυναρτησία ο κόσμος.

The Return

2011-11-07T23:17:00.003+02:00

Η υποσημείωση αυτή προστίθεται για να παραπέμψει στη μετουσίωση του τραγουδιού σε εικόνες και λέξεις ψυχής από το Αερικό, εδώ.
Με ένα μεγάλο ευχαριστώ!

Αναλύσεις αίματος

2011-10-22T17:48:00.005+03:00

- Ένα τσιμπηματάκι
μη φοβάσαι δεν είσαι πια παιδί
μερικές σταγόνες
λίγη υπομονή
και την ίδια μέρα τα αποτελέσματα:
εντάξει κι ο σίδηρος και τ’ ασβέστιο κι η αιμοσφαιρίνη
τίποτε να ανησυχείς.
Όχι, δεν δικαιολογείται η χλομάδα σου
τα θολά σου μάτια

η δυσκολία σου να αναπνεύσεις.

Καμιά ευαισθησία δεν εντοπίζεται.

Το οξυγόνο κυκλοφορεί κανονικά.

The empire of light, René Magritte

Στο βάθος έπαιζε μουσική,

μια αγαπημένη φωνή

ράγιζε τις απαντοχές.

Έξω βοούσε ο αέρας

- μάλλον δεν είχε κοπάσει ποτέ -

και στα δάχτυλά μου

έφτανε υπόκωφο το ρίγος των φύλλων.

Ήξερα

πως σκοτείνιαζε στα μάτια των ανθρώπων

κι η παγωνιά τρύπωνε.

Σε λίγο θα ξεσπούσε

μια άστοχη

καταιγίδα.

Τα πουλιά και τα χρώματα

είχαν κιόλας μεταναστεύσει.

Οι αράχνες είχαν κουραστεί.

Σ’ ένα αργόσυρτο βασίλεμα

της ελπίδας

το δέος των μικρών θαυμάτων

που με είχε συγκλονίσει κάποτε

έδυε.

Ακινητούσα

στο μεταίχμιο μιας νύχτας

και μιας διαψευσμένης προσμονής.

Σκορπίζοντας βουβά

τις τελευταίες σταλαγματιές

άνοιξης

έκλεινα

σε ένα φυλακτό

τα ελάχιστα που μπόρεσε η ανθρωπότητα

τα ελάχιστα που μπόρεσε η ψυχή μου.

Έξω φωτιές.

Στο βάθος μια μελωδία

- εκείνα που μπορούσαν

μα δεν έγιναν.

- Το οξυγόνο κυκλοφορεί κανονικά. Καμιά ευαισθησία δεν εντοπίζεται. Δεν εξηγείται να μην αναπνέεις.

Μεσόγειος

2011-10-13T15:56:00.004+03:00

Μικρά αποσπάσματα από τη σειρά μουσικών ντοκιμαντέρ "Μεσόγειος", του Πάνου Καρκανεβάτου και του Κωστή Μαραβέγια, που θα προβληθεί από την ΕΡΤ (ελπίζω και στην Κύπρο) αυτό το φθινόπωρο.

Για τη Μεσόγειο και τη μουσική που μας ενώνει και που αγαπάμε...

Περισσότερα στην εκπομπή της ΕΤ1 "Μονά/Ζυγά" (Ιούλιος 2011),

που μπορείτε να την βρείτε στο http://www.maraveyas.net/

Ο δικός μας ήλιος

2011-10-04T00:37:00.001+03:00

Πριν ξεχάσω

2011-09-18T19:46:00.012+03:00

Με αφορμή ένα γάμο, ένα φεγγάρι κι ένα σκηνικό που θύμιζε Τοσκάνη...

Marc Chagall

Επειδή είναι στιγμές που το ξέρεις πως τα μέσα σκοτάδια βαραίνουν πιο πολύ από τη σημασία τους κι επειδή εκτός από τη μοναξιά υπάρχει κι η ομορφιά κι εκτός από ’κείνα που μας έλειψαν υπάρχουν κι αυτά μας δόθηκαν κι επειδή έξω είναι ακόμα καλοκαίρι και συνεχίζουν να ξημερώνουν Κυριακές κι επειδή το σιγανά και ταπεινά σπανίζει μα δε χάθηκε κι επειδή είναι μορφές που κουβαλάνε κάτι απ' την αθωότητα κι επειδή είναι ζευγάρια που αγαπιούνται και το εννοούν κι επειδή είναι παρέες που κρατούν και φιλίες που δυναμώνουν κι επειδή κάποιες κουβέντες ανύποπτες μπορούν να σου ανοίξουν μια χαραμάδα κι ένας στίχος να ανατινάξει το σύμπαν σου κι επειδή όπου κέφι, αισθητική και γνησιότητα το σκηνικό μοιάζει να ξεπηδάει από όνειρο κι επειδή ένα φεγγάρι κι η μουσική μπορούν να φωτίσουν τον κόσμο διαφορετικά κι επειδή κι η Κύπρος πίσω απ’ τη βιτρίνα της παραμένει υπέροχη κι επειδή είχε δίκαιο ο ποιητής κι αν δεν μπορείς να κάνεις τη ζωή σου όπως θέλεις να μην την εξευτελίζεις τουλάχιστον μπορείς κι επειδή η κόρη μου ανακαλύπτει τον κόσμο και ξαφνιάζεται κι άρα υπάρχει ελπίδα κι επειδή αύριο είναι Δευτέρα και θα πλακώσει ξανά η μιζέρια των αριθμών, των αφορισμών και των γκρίζων ανθρώπων και θα το ξεχάσω, θέλω να προλάβω να πω σήμερα πως η ζωή αξίζει πάντα ακόμα κι αν πρόλαβες σε μιαν άνοιξη μέσα να την φανταστείς αλλιώς.

Τρομοκρατία και αντι-τρομοκρατία

2011-09-11T12:28:00.003+03:00

Η 11η Σεπτεμβρίου και η δεκαετία που ακολούθησε
σε αριθμούς (1) , εκτιμήσεις (2) και μια φράση του Καμύ (3):

Kienholz, Drawing for Still Live, 1984

2,977 τα θύματα συνολικά των τρομοκρατικών επιθέσεων
93 εθνικότητες των θυμάτων
700 τουλάχιστον από τα θύματα μουσουλμάνοι
3,000 παιδιά περίπου έχασαν τον ένα γονέα τους
13,065 άτομα τουλάχιστον διαγνώστηκαν με συνδεόμενα αναπνευστικά προβλήματα
10,320 άτομα τουλάχιστον διαγνώστηκαν με συνδεόμενες ψυχικές διαταραχές
6,215 μέλη του αμερικανικού στρατού σκοτώθηκαν στους πολέμους του Ιράκ και του Αφγανιστάν
1,192 μέλη των συμμαχικών δυνάμεων σκοτώθηκαν
18,768 μέλη του στρατού του Ιράκ και του Αφγανιστάν σκοτώθηκαν
102,399 τουλάχιστον Ιρακινοί πολίτες σκοτώθηκαν
80,680 μέλη του αμερικανικού στρατού έλαβαν θεραπεία για μετατραυματικό στρες
1,316 μέλη του αμερικανικού στρατού ανάπηροι πολέμου
3.3 τρισεκατομμύρια δολάρια το κόστος των πολέμων για τις ΗΠΑ
779 κρατούμενοι στο Γκουαντάναμο
Εκατοντάδες συλλήψεις και ανακρίσεις άγνωστου αριθμού προσώπων από τη CIA κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες στα πλαίσια «έκτακτων μεταγωγών». Άγνωστος αριθμός κρατών που συμμετείχαν ή διευκόλυναν
Χιλιάδες έρευνες και απελάσεις μουσουλμάνων ανά τον κόσμο
Δεκάδες νέες αντι-τρομοκρατικές πρόνοιες σε Ε.Ε. και εθνικές νομοθεσίες
Σοβαρές καταστρατηγήσεις μερικών από τα σημαντικότερα δικαιώματα (απαγόρευση βασανιστηρίων, εξαφανίσεων, αυθαίρετης στέρησης της ελευθερίας και δικαιώματα στην προσωπική ζωή και στην ελεύθερη έκφραση)
«Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα; Πολύ πιθανόν. Ποιος όμως θα αγιάσει το σκοπό; Σε τούτη την ερώτηση, που η ιστορική σκέψη την αφήνει μετέωρη, η εξέγερση απαντά: τα μέσα»

(1) Πηγή: The New York Times
(2) Δικές μου

(3) Οι σκέψεις του για την τρομοκρατία στο ομότιτλο βιβλίο των εκδόσεων Καστανιώτη

Το τέλος;

2011-09-02T01:02:00.008+03:00

«Κι οι ποιητές τι χρειάζονται σ’ έναν μικρόψυχο καιρό;» (Φρήντριχ Χαίλντερλιν)

Από τη Γέννηση της Αφροδίτης του Botticelli (1485-86)

Κείμενα για το επικείμενο τέλος του βιβλίου στη νέα ψηφιακή εποχή έχουν γραφτεί κι έχω διαβάσει πολλά. Μου προκαλούν πάντα την ίδια μελαγχολία, μιαν ήδη νοσταλγία για όσα πρόκειται να χαθούν –τις σιωπηλές περιπλανήσεις στους διαδρόμους των βιβλιοπωλείων, το διάβασμα μερικών τυχαίων αράδων απ’ το τέλος, το πρώτο άνοιγμα και τη μυρωδιά των ατσαλάκωτων σελίδων, τις στοίβες στο κομοδίνο και το ταίριασμα καθενός στη βιβλιοθήκη, την ανταλλαγή με φίλους και το χάρισμα στους αγαπημένους, τις σημειώσεις στο περιθώριο, το ξάφνιασμα από μια ετεροχρονισμένη αποκάλυψη, αναμνήσεις από ταξίδια κι εποχές κι άλλα τόσα…

Το τελευταίο, όμως, κείμενο, του βιβλιοκριτικού της Guardian, Ewan Morrison, που εκφωνήθηκε στο Διεθνές Φεστιβάλ Βιβλίου του Εδιμβούργου δεν μου ξύπνησε απλώς μελαγχολία, αλλά τρόμο. Κι αυτό γιατί δε μίλησε μόνο για το τέλος του βιβλίου με την παραδοσιακή του μορφή, αλλά και για το τέλος του επαγγέλματος του συγγραφέα. Αρκεί μόνο να αναλογιστεί κανείς πόσοι από τους κορυφαίους της παγκόσμιας λογοτεχνίας επαγγέλλονταν συγγραφείς: ο Ντοστογέβσκη, ο Ντίκενς, ο Σαίξπηρ, και από τους σύγχρονούς μας, ο Κούντερα, ο Ροθ και πολλοί άλλοι… «Είναι σαν να ρωτάμε αν ο Μιχαήλ Άγγελος θα είχε ζωγραφίσει την Καπέλα Σιστίνα χωρίς την οικονομική στήριξη του Πάπα Ιουλίου ΙΙ», υποδεικνύει ο Morrison. Και ξετυλίγοντας μια σειρά παραδειγμάτων, καταλήγει στο πώς η ψηφιοποίηση των βιβλίων θα οδηγήσει σε μαζικού τύπου παραγωγή, όπου το «περιεχόμενο», κι αυτό που ονομάζουμε σήμερα «πολιτισμός», θα είναι άνευ σημασίας, αφού το αληθινό προϊόν για τις μεγάλες εταιρίες – διαδικτυακούς παροχείς δεν θα είναι το βιβλίο, αλλά η διαφήμιση μέσω του βιβλίου, και κατ’ επέκταση, οι ίδιοι οι καταναλωτές, ιδανικά, δε, όταν παράγουν μόνοι τους πολιτισμό δωρεάν.

Για να γίνει κατανοητό το κείμενο και τα επιχειρήματα του συγγραφέα στην ολότητά τους, καλό είναι να διαβαστεί αυτούσιο.

Αυτό που, εν πάση περιπτώσει, θα ‘θελα να πω είναι πως δεν μπορώ να φανταστώ πώς θα ‘ταν η ζωή μου αν δεν είχα διαβάσει Ντοστογέβσκη ή Κούντερα. "Μια φυσιολογική ζωή θα ήταν", θα μπορούσε να μου πει κάποιος. Ναι, δεν λέω… Κι η άνοιξη θα συνεχίσει να έρχεται μια φορά το χρόνο, έστω κι αν «ξεμείναμε από χελιδόνια», όπως έγραφε τις προάλλες σ' ένα άρθρο του «Πολίτη». Μόνο που τι σόι άνοιξη θα ‘ναι αυτή, χωρίς τις τρελές, τις χαμηλές πτήσεις των χελιδονιών, χωρίς την ομορφιά; Τι σόι ζωή, χωρίς την τέχνη, χωρίς τα ερωτήματα που γεννά, τις απαντήσεις που χαρίζει, τις αλήθειες που χαράζει; Πόσο πιο επιβίωση να γίνει πια η ζωή;

Ξέρω, σε τέτοιους καιρούς σακάτικους που ζούμε, η τέχνη κι η ομορφιά θεωρούνται είδη πολυτελείας για ρομαντικούς, ονειροπόλους ή πρίγκιπες. Ίσως, όμως, να ‘ναι κι απ' τις μόνες αξίες που μπορούν να κάνουν τούτους τους καιρούς λίγο λιγότερο δυσβάστακτους για όλους κι όλους μας λίγο λιγότερο μικρόψυχους. Γι αυτό ας μην τις δώσουμε τόσο εύκολα – αντισταθείτε, που θα 'λεγε κι ο ποιητής (στο μέσα κυρίως εαυτό που απελπίζεται κι εγκαταλείπει).

Υ.Γ. Μια απόπειρα απάντησης στο κείμενο της προηγούμενης ανάρτησής μου και στην απαισιοδοξία που μας πλάκωσε!

Κι οι στίχοι του Χαίλντερλιν συμπληρωμένοι έχουν ως εξής:

"Στο μεταξύ πολλές φορές μου φαίνεται
πως είναι πιο καλά να κοιμηθείς
παρά να βρίσκεσαι έτσι χωρίς σύντροφο
και να επιμένεις τόσο.
Και τι να κάνεις μέσα στην αναμονή,
και τι να πεις;

Δεν ξέρω. Κι οι ποιητές τι χρειάζονται σ' έναν μικρόψυχο καιρό;

Οι Ποιητές [ωστόσο] σαν τους ιερείς του Βάκχου τους
σεβασμίους
χρεωστούν να φανερώνονται από Χώρα εις Χώραν,
εν μέσω των ιερών νυχτών."

Της παρακμής*

2011-08-17T21:49:00.002+03:00

Έκτακτη είδηση:

Lucian Freud, Leigh on a green sofa, 1993

Οι οίκοι αξιολόγησης
κι οι αγορές
υποτίμησαν
τον άνθρωπο.
Βρέθηκαν
νέες αξίες
να τον αντικαταστήσουν.

Κι εσύ μιλάς για ανθρωπότητα..

Μας έλαχε το βήμα πίσω,
σωστά τα είπε ο συναγωνιστής.
Είμαστε η γενιά της παρακμής.

Έντιμη μοιάζει μόνο η σιωπή
σε καιρούς που πολυλόγησαν.

Κι εσύ μιλάς για ποίηση..

Αγνοείται η πανσέληνος,
δεν το 'μαθες;

*Με αφορμή μια κουβέντα με φίλους

Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου

2011-08-10T01:23:00.001+03:00

Μικρό αφιέρωμα για τα δεκαπέντε χρόνια από τον Αύγουστο του δύσκολου θανάτου του...

ΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

Αν φύγεις εκεί που η θάλασσα σμίγει με μουσικές και με φώτα

να θυμάσαι κάνει κρύο σ’ αυτόν τον παράξενο κόσμο

δεν έχω τίποτε άλλο, μόνο δάκρυα

που παίζουν με το μουσκεμένο φως του δρόμου

Η ΠΟΙΗΣΗ ΔΕ ΜΑΣ ΑΛΛΑΖΕΙ

Η ποίηση δε μας αλλάζει τη ζωή

το ίδιο σφίξιμο, ο κόμπος της βροχής

η καταχνιά της πόλης σαν βραδιάζει

Δε σταματά τη σήψη που προχώρησε

δε θεραπεύει τα παλιά μας λάθη

Η ποίηση καθυστερεί τη μεταμόρφωση

κάνει πιο δύσκολη την καθημερινή μας πράξη

ΜΙΑ ΠΟΛΥΚΑΤΟΙΚΙΑ ΑΔΕΙΑ

Μια πολυκατοικία άδεια κι ασυνάρτητη

επιστρατεύει το λυγμό μου κάθε βράδυ

Βραδυπορεί με το στρατιώτη που ξεπάγιασε

τον άρρωστο πλασιέ που επιστρέφει σπίτι

Ανέραστη σαν τους μικρούς βοσκούς

τα ροζιασμένα όνερα των ορεινών χωριών

με περιμένει

ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ

Συναντηθήκαμε αργά το απόγευμα κάπου προς τον παλιό σταθμό. Φυσούσε από το πρωί κι η θάλασσα ήταν έρημη στα καφενεία και στα τραμ της αφετηρίας

Κοιτούσα τα χέρια του που έσφιγγαν ήρεμα, με κρυφή συγκατάθεση, τα δικά μου. Μες στο σακίδιο ήταν όλος ο κόσμος του – πουλόβερ, βιβλία, γράμματα… Επρεπε να ‘ρχονταν τα πράγματα αλλιώς, μα το θελήσαμε τάχα

Αχρωμο φως, μια Κυριακή φθινοπωριάτικη, καμιά ελπίδα. Μικρά ταξίδια στις ακτές, όλα χαλάσανε. Θεέ μου, τόση ερημια

Έβρεχε στην επιστροφή και ο αυτοκινητόδρομος γέμισε φωτεινά σήματα, πικρά ολομόναχα φώτα

ΚΟΙΤΑΖΟΝΤΑΣ ΕΝΑ ΕΡΩΤΕΥΜΕΝΟ ΣΥΝΤΡΙΒΑΝΙ

Μια νύχτα θα ταξιδέψω για πάντα. Θ’ αγκαλιάσω με τα χέρια την πόλη και θα πνιγώ στη δίνη των χρωματιστών νερών

Θα ‘ναι μια νάρκωση ή ο θάνατος, δεν ξέρω να πω. Μέσα στα δάκρυα δε θα καταλαβαίνω πια γιατί το θέλησα ή πού αστόχησα. Οι αποσκευές μου θα παρασύρουν το σώμα μου μέχρι τη θάλασσα, ως τους υφάλους έξω απ’ τον παλιό σταθμό. Άμμος και ξερολίθια

Σφυρίγματα των τρένων κι ο κάμπος ολόγυρα και δε θα μπορέσω να καταλάβω γιατί ήσουν και καταδότης και συνεργός

Μες στη νεροσυρμή δε θα σε ξαναδώ ποτέ. Μια νύχτα θ’ αγαπηθούμε για πάντα. Καθώς θάλασσα και ουρανός

Έγκλημα και τιμωρία

2011-07-26T19:33:00.000+03:00

Edvard Munch, Η κραυγή, 1893

«Έγκλημα και τιμωρία». Ένας από τους τίτλους των πρωτοσέλιδων της επομένης της 11ης Ιουλίου να εκφράζει το δημόσιο αίτημα για τιμωρία των υπευθύνων. Τίτλος δανεισμένος από το Ντοστογιέβσκη.

Μόνο που ο Ντοστογιέβσκη άλλο ήθελε να πει… «Εδώ, αναπτύσσεται η συνολική ψυχολογική διαδικασία του εγκλήματος. Ο δολοφόνος βασανίζεται από άλυτα προβλήματα και απρόσμενα συναισθήματα. Θείοι και ανθρώπινοι νόμοι ζητούν να τους καταβληθεί το οφειλόμενο αντίτιμο. Και, στο τέλος, αναγκάζεται να παραδοθεί, ούτως ώστε, παρότι ίσως πεθάνει στη φυλακή, να μπορεί να χαρεί τη συντροφιά των άλλων ανθρώπινων πλασμάτων. Τον οδηγεί σ' αυτό η αίσθηση ότι απομονώθηκε από την υπόλοιπη ανθρωπότητα».

Τέτοιοι ήταν οι ήρωες του Ντοστογιέβσκη. Δαιμονισμένοι που πάλευαν με τους δαίμονές τους. Στο τέλος κέρδιζε το σκοτάδι από το φως ή αντίστροφα. Αυτό το έγκλημα. Αυτή η τιμωρία τους. Αυτή κι η εξιλέωσή τους.

Στον τόπο μας, η εξιλέωση είναι λέξη άγνωστη. Όχι μόνο γιατί η έξωθεν τιμωρία σπανίζει και τα εγκλήματα βρικολακιάζουν και στοιχειώνουν τις μέρες μας. Μα κυρίως γιατί ποτέ δεν αντικρίσαμε κατάματα τους δαίμονες μας και ποτέ δεν αναμετρηθήκαμε μαζί τους. Ίσως να χάναμε στην πάλη, ίσως να νικούσαμε. Σίγουρα θα πηγαίναμε μπροστά. Γιατί η πρόοδος κι η εξέλιξη δεν είναι αποτέλεσμα συγκυρίας ή νομοτελειακής εξίσωσης. Τις γεννά η σύγκρουση, η ανάγκη ή το πάντρεμά τους.

Και κακοδαιμονία αυτού του τόπου δεν είναι οι μαύροι Ιούληδες του. Είναι που η δημοκρατία κατάντησε ένας χυδαίος διαμοιρασμός της εξουσίας ανάμεσα σε κόμματα, κόλακες και αυλικούς. Και που η πολιτική κατάντησε μια συνδιαλλαγή ανάμεσα σε μετριότητες και δουλικά. Και που η πολιτεία κατάντησε ένας σκουριασμένος μηχανισμός που αυτοσυντηρείται χωρίς να υπηρετεί. Και που η κοινωνία κατάντησε ένας επαρχιώτης που μετρά τα κουκιά και υποπτεύεται τη σκιά του. Και που η δημόσια συζήτηση κατάντησε φανφαρονισμός και αερολογίες να ντοπάρονται οι οπαδοί.

Και που οι πιο πολλοί καταντήσαμε ιδιώτες. Παροπλισμένοι, περιχαρακωμένοι και συρρικνωμένοι στο μικρόκοσμό μας. Βολεμένοι, υπολογιστές, συμφεροντολόγοι κι υποτελείς. Αμόρφωτοι, αναίσχυντοι, ανέντιμοι κι ανάλγητοι. Χωρίς ευαισθησία, χωρίς μπέσα, χωρίς φιλότιμο. Δίχως όνειρα, δίχως όραμα, δίχως προοπτική. Απλοί διαχειριστές σε ρόλο κομπάρσου.

Αν θέλουμε, λοιπόν, να μιλήσουμε για έγκλημα και τιμωρία ας μιλήσουμε για την κατάντια μας. Ας μιλήσουμε για την κατάντια μας κι ας συγκρουστούμε μαζί της. Να γεννηθεί κάτι νέο, κάτι αδοκίμαστα δυναμικό, σαν την ελπίδα. Αλλιώς ας πάψουμε να μιλούμε. Όλα τα άλλα είναι εύκολα, μεγάλα λόγια ν' ανακυκλωνόμαστε. Δεν αλλάζουν τίποτε.

Αυτός ο θυμός είναι δικός μας!

2011-07-12T14:38:00.001+03:00

Αυτός ο θυμός είναι δικός μας. Όσων είμαστε μανάδες, σύντροφοι, αδέρφια, φίλοι. Κι όσων δεν είμαστε μα μπορούμε να μπούμε στη θέση των άλλων. Και μπορούμε να το πάρουμε προσωπικά. Και να το πάρουμε πάνω μας. Σαν το Διοικητή, ας πούμε, που παρότι ήταν ο μόνος που προειδοποιούσε για τον κίνδυνο ήταν αυτός που έμεινε εκεί να σώσει όσες ζωές μπορούσε και να πεθάνει. Και σαν τους πυροσβέστες που καταλάβαιναν με τι είχαν να κάνουν και δεν εγκατέλειψαν. Και σαν τους γονιούς που έστειλαν τα παιδιά τους να υπηρετήσουν την πατρίδα. Και σαν τον κόσμο που έτρεξε στα νοσοκομεία να σταθεί στις ουρές να δώσει αίμα. Και σαν τους κατοίκους στο Μαρί που έλεγαν, «Εμάς οι ζημιές δεν πειράζουν. Τα μωρά του κόσμου να δούμε τι έπαθαν». Και σαν την καμπουρωμένη γιαγιά που κρεμασμένη απ’ το χέρι του γέρου της πήγε ψες στο Προεδρικό.

Και σαν όλους που από χτες κλαίνε σαν να κλαίνε τα δικά τους παιδιά, τους συντρόφους, τα αδέρφια, τους φίλους τους. Και καταριούνται όσους δεν μπόρεσαν να μπουν – τότε που έπρεπε – στη θέση των άλλων. Που δεν πήραν το θέμα προσωπικά. Που δεν το πήραν πάνω τους. Και που από την ασφάλεια των γραφείων τους είπαν ένα απλό, ένα ξερό «Δεν έχει τίποτε». Που το λένε και το ξαναλένε και σφυρίζουν αδιάφορα και παίζουν με τις ζωές μας και τις μετρούν πιο φτηνά από τα συμφέροντα και τις ανεπάρκειές τους και παίζουν με τα όνειρά μας και τα μετρούν πιο φτηνά από τις φιλοδοξίες και τη βλακεία τους και παίζουν με την αντοχή μας να κατοικούμε τούτο τον τόπο και να γεννούμε παιδιά και να φυτεύουμε όνειρα για να βλαστήσει μέλλον. Που παίζουν με την αγάπη μας για τούτο τον τόπο.

Αυτός ο θυμός, λοιπόν, είναι δικός μας! Και πρέπει να ξεχυθεί. Χωρίς να αφήσουμε κανένα να μας τον κλέψει, να τον καπελώσει, να τον καθησυχάσει, να τον εκμεταλλευθεί. Αυτός ο θυμός είναι δικός μας και μόνο δικός μας. Ας βγούμε στους δρόμους. Με το θυμό μας ασπίδα και όπλο μας.

Αμηχανία

2011-03-06T08:47:00.002+02:00

Νίκος Αλεξίου, 2009

Ξημέρωσε. Λέω να μείνω ακόμα στο κρεβάτι. Καλά είμαι, μην ανησυχείς. Μόνο που δε θέλω να χαλάσει πάλι ο καιρός. Με ζέστανε ο ήλιος των τελευταίων ημερών και μου ‘χε λείψει. Και σε παρακαλώ, ας πάμε στη θάλασσα. Να κολυμπήσουμε κι ύστερα ας πνιγούμε απ’ την αρχή. Είναι ένας στίχος, βλέπεις, που 'λεγε ο Κραουνάκης τις προάλλες: «Να σβήσει αυτό το φως που μ’ ενοχλεί, να σβήσει…» Όχι, δεν κλαίω, τραγουδώ… Είναι και το ντοκιμαντέρ που είδαμε ψες. Εκείνο για τα παιδάκια στη Γουατεμάλα που πεθαίνουν απ’ την πείνα. Πρόσεξες πόσο μεγάλα μάτια είχαν οι μανάδες τους; Μου φαίνεται πως με κοιτούσαν όλη τη νύχτα... Ναι, σηκώνομαι σιγά σιγά. Μπα, δε θα κάνω κάτι ιδιαίτερο, θα συγυρίσω λίγο. Θα ψάξω και μια λέξη στον Μπαμπινιώτη. «Αμηχανία». Άραγε ταιριάζει να πει τα όσα ζούμε; Όχι εμείς – εσύ κι εγώ, εμείς – ο κόσμος εννοώ. Για τι; Μα για όλα! Για τις εξεγέρσεις των Αράβων, την απεργία πείνας των μεταναστών, τις διαδηλώσεις των Τουρκοκυπρίων, την άνοιξη… «Αμηχανία», λοιπόν, «η αδυναμία να αντιδράσει κανείς με τον κατάλληλο τρόπο, να πράξει ή να πει αυτό που θα έπρεπε». Αυτό που θα έπρεπε… Μα είναι σαν να μας έπιασαν στον ύπνο και δεν προλάβαμε να μελετήσουμε. Αν τουλάχιστον μας το έθεταν απλά: Είστε υπέρ ή κατά; Κι όχι αυτό το «Εμείς είμαστε Κύπριοι. Εσύ, κύριε;». Εσύ; Εσείς; Εμείς… Τι μουρμουρίζω; Να θυμηθώ να ψάξω για την ταυτότητά μου, λέω, πάνε λίγες μέρες που την έχασα… Το βράδυ μην αργήσεις. Κάλεσα κόσμο να μοιραστούμε τη μοναξιά μας. Ναι, τη δική μας μοναξιά. Των Αράβων, των μεταναστών και των Τουρκοκυπρίων κρύβει μια ελπίδα, δεν είν' το ίδιο. Αν μπορείς φέρε και λουλούδια. Γιασεμιά να μην είναι. Κι ένα χαρταετό για τη Δευτέρα. Να γράψουμε τις ευχές μας να τις πετάξουμε στον ουρανό. Άκουσα πως έτσι βγαίνουν. Όχι, τίποτε άλλο. Αυτά μόνο. Καλημέρα.

Υ.Γ.: Μετά από αυτή την ανάρτηση θα κάνω μια παύση. Είναι Άνοιξη κι έχω ανάγκη να βγω απ' την εικονική πραγματικότητα και να πάρω λίγο φρέσκο αέρα. Δεν ξέρω αν θα γυρίσω στα Χνάρια και πότε... Ευχαριστώ όσους προσπάθησαν να με καταλάβουν. Πιο πολύ ευχαριστώ για όσα μπόρεσα να καταλάβω εγώ.

Επί ασπαλάθων*

2011-02-22T10:39:00.004+02:00

Francis Bacon,
Study for the head of a screaming pope

Τον φαντάζομαι στο θρόνο του που τρέμει. Να απορεί.

«Τι πάει να πει ο λαός ζητά ελευθερία; Ανώριμο παιδί είναι ο λαός. Που θέλει να ‘χει κι άποψη! Ας τρώει το ψωμί που του δίνω και ας χαμογελά πρόθυμα σαν υποδέχεται τους τουρίστες. Για τα υπόλοιπα φροντίζω εγώ. Τόσα χρόνια τώρα. Κι αυτό είναι το ευχαριστώ; Αχάριστος λαός! Μα κάποιοι συνωμότες θα βρίσκονται πίσω απ' όλα. Εχθροί της χώρας. Ο λαός δεν ξέρει. Είναι πολλοί οι εχθροί. Από εκείνους τον προφυλάσσω. Μα αυτός πιστεύει σε κακοήθειες και διαδόσεις. Ανόητος λαός! Όμως εγώ είμαι μεγαλόκαρδος και τον συγχωρώ. Απόδειξη πως τώρα κιόλας αντικαθιστώ τους ανίκανους κι αυξάνω το ψωμί. Τι; Γελάνε; Ωραία, λοιπόν. Να απαγορευθούν οι συγκεντρώσεις. Η φωταγώγηση των πλατειών. Η κυκλοφορία. Η τηλεόραση. Να απαγορευθεί να μιλούν μεταξύ τους. Κι όταν μιλούν, να δηλώνουνε τι λένε. Τι; Δεν υποχωρούν; Τότε να βγει ο στρατός στους δρόμους. Να τους μαζέψει στα σπίτια τους. Να γίνουν ξανά νοικοκυραίοι. Να επανέλθει η τάξη. Όποιος δεν υπακούει να συλλαμβάνεται. Είναι πολλοί, πού να τους βάλουμε; Δε με νοιάζει. Όλους να τους συλλάβετε. Στην ανάγκη ρίξτε πυροβολισμούς στον αέρα. Όχι στον αέρα. Στο ψαχνό. Πυροβολήστε στο ψαχνό. Σκοτώστε τους ανόητους. Σκοτώστε τους όλους. Όλους! Όλους!»

Τον φαντάζομαι στο θρόνο του. Να τρέμει. Ντυμένο τα σκουριασμένα του παράσημα και τις ξεπουλημένες του ιδεολογίες. Την ξεφτισμένη του ρητορεία και το σαπισμένο του κυνισμό. Τα απομεινάρια μιας επανάστασης που έγινε καθεστώς και αρπαγή και τώρα τον εκδικείται. Δέσμιο της χυδαίας δύναμής του. Της ταπεινωμένης του υπεροψίας. Της εξουσίας που τον έκανε υποτελή της και τώρα τον εγκαταλείπει. Όπως τον εγκατέλειψαν οι κόλακες κι οι αυλικοί. Κι όσοι του πρόσφεραν σατραπείες και τέτοια. Τον φαντάζομαι μόνο. Φρικτά μόνο να ζητιανεύει λίγη συμπάθεια. Λίγη επιείκια, έστω. Κι ένα τέλος άλλο από εκείνο του μεγάλου Αρδιαίου.

Μάταια. Όμοια η μοίρα των τυράννων. Πρώτα ή ύστερα.

*Ο τίτλος είναι δανεισμένος από το ομότιτλο ποιήμα του Γιώργου Σεφέρη. Είναι το τελευταίο του ποίημα και δημοσιεύτηκε στο Βήμα (23.9.71) τρεις μέρες μετά το θάνατό του στην περίοδο της δικτατορίας. Το ποίημα βασίζεται σε μια περικοπή του Πλάτωνα (Πολιτεία 614 κ.ε.) που αναφέρεται στη μεταθανάτια τιμωρία των αδίκων και ιδιαίτερα του Αρδιαίου. Ο Αρδιαίος, τύραννος σε μια πόλη, είχε σκοτώσει τον πατέρα του και τον μεγαλύτερο του αδερφό του. Γι' αυτό και η τιμωρία του, καθώς και των άλλων τυράννων, στον άλλο κόσμο στάθηκε φοβερή. Όταν εξέτισαν την καθιερωμένη ποινή που επιβαλλόταν στους αδίκους και ετοιμαζόταν να βγουν στο φως, το στόμιο δεν τους δεχόταν αλλά έβγαζε ένα μουγκρητό. "Την ίδια ώρα άντρες άγριοι και όλο φωτιά που βρισκόταν εκεί και ήξεραν τι σημαίνει αυτό το μουγκρητό, τον Αρδιαίο και μερικούς άλλους αφού τους έδεσαν τα χέρια και τα πόδια και το κεφάλι, αφού τους έριξαν κάτω και τους έγδαραν, άρχισαν να τους σέρνουν έξω από το δρόμο και να τους ξεσκίζουν επάνω στ' ασπαλάθια και σε όλους όσοι περνούσαν από εκεί εξηγούσαν τις αιτίες που τα παθαίνουν αυτά και έλεγαν πως τους πηγαίνουν να τους ρίξουν στα Τάρταρα". (Πλ. Πολιτεία 616). Εδώ η πηγή.

ΣΤΑΜΑΤΗΣΤΕ ΝΑ ΔΗΛΗΤΗΡΙΑΖΕΤΕ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ!

2011-02-16T14:57:00.000+02:00

Απελπισμένα ο χρόνος

2011-02-15T07:38:00.001+02:00

Egon Schiele, Friendship, 1913

Ένα τηλεφώνημα. Η φωνή της. Λέξεις δύο. «Έλα. Φοβάμαι.» Πια θα μετράς τις λέξεις. Αυτές που είπες και τις άλλες. Διώχνεις τις άσχημες σκέψεις. Όλα θα πάνε καλά. Θα πάνε. Τα μάτια σου καίνε. Όχι σαν από θάλασσα. Κάτι άλλο. Δεν προλαβαίνεις να το ονοματίσεις. Δεν προλαβαίνεις. Πώς βρέθηκε ο χρόνος τώρα αρχηγός; Δεν τον πιστεύεις, δεν τον διάλεξες. Γιατί τρέχει; Σε μια στιγμή το χτες στο αύριο. Στο αύριο; Ναι. Ναι! Όλα θα πάνε καλά. Μόνο να μην τρέχει. Είναι τόσες οι λέξεις που δεν της είπες. Πώς μαζεύτηκαν σε μια στιγμή; Πρέπει να σταθεί για λίγο, να χωρέσουν. Δεν θα ‘σαι φλύαρος, υπόσχεσαι. Μόνο οι σημαντικές. Είναι πολλές, δυο τρεις. Κι ύστερα θα ξαναδείτε τον ουρανό στην ανηφόρα κι εκείνο το ασήμαντο σύννεφο που χαλούσε το γαλάζιο θα λείπει. Στο πρόσωπό της η ομορφιά που δεν ζωγράφισε ποτέ κανένας. Κι εσύ θα της τάξεις τον κόσμο. Θα της τον φτιάξεις με χρώματα. Τα βασικά. Φτάνει να μην τρέχει. Κι εσύ θα τον παραδεχτείς για αρχηγό. Θα πάψεις πια να τον μετράς με ήττες. Με βήματα χαμένα στο πλάι και πίσω. Όχι πια πίσω. Ούτε εδώ. Υπόσχεσαι. Μόνο στο αύριο. Χίλια ευχαριστώ για κάθε αύριο. Χίλια αύριο κι άλλα χίλια. Είναι πολύτιμες οι λέξεις. Πρέπει να ζεσταθούν για να καρπίσουν. Πρέπει να 'ρθούν πολλά καλοκαίρια, πολλές αγκαλιές. Θα έρθουν. Φτάνει να μην τρέχει. Κι εσύ θα του χαρίσεις τα χρώματά σου. Και τις λέξεις σου. Όλες θα τις ανταλλάξεις για εκείνη. Για να μη φοβάται. Και να μείνει εδώ να ερμηνεύει τη σιωπή σου. Και τη σιωπή σου ακόμη θα του δώσεις. Για να 'ναι η καρδιά σου καρδιά. Όχι χτύποι του χρόνου που τρέχει. Μια στιγμή ας μην τρέχει. Να τρέξεις εσύ. Κι ύστερα μαζί. Μαζί. Είναι πολλές οι λέξεις, πολλή η σιωπή. Τι να τον κάνεις το χρόνο χωρίς; Τι να τον κάνεις το χρόνο;

Ερωτηματολόγιο για την κυπριακή διάλεκτο στο γραπτό λόγο

2011-02-11T07:35:00.002+02:00

Ένα ενδιαφέρον ερωτηματολόγιο σε σχέση με την κυπριακή διάλεκτο στο γραπτό λόγο από το Τμήμα Πολυμέσων και Γραφικών Τεχνών του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, στα πλαίσια του "Ερευνητικού Εργαστηρίου για την Κυπριακή Διάλεκτο και την Τυπογραφία", εδώ.

ΕΔΑΔ v. Δουβλίνο II

2011-02-03T09:11:00.003+02:00

Η πολιτική ασύλου της Ευρωπαϊκής Ένωσης θεμελιώνεται στην αρχή ότι όλα τα κράτη μέλη της αποτελούν ασφαλείς προορισμούς για τα πρόσωπα που έχουν ανάγκη διεθνούς προστασίας. Κατ’ επέκταση, κάθε αίτηση ασύλου που υποβάλλεται εντός της Ένωσης εξετάζεται μόνο μία φορά από ένα κράτος μέλος και η απόφαση που λαμβάνεται είναι δεσμευτική για όλα τα υπόλοιπα. Τα κριτήρια βάσει των οποίων καθορίζεται ποιο κράτος έχει αρμοδιότητα να εξετάσει μία υποβληθείσα αίτηση εμπεριέχονται στον Κανονισμό 343/2003 του Συμβουλίου της Ε.Ε. ή αλλιώς στον Κανονισμό του Δουβλίνου ΙΙ, σύμφωνα με τον οποίο κατά κανόνα αρμόδιο είναι το κράτος μέσω του οποίου ο αιτητής εισήλθε για πρώτη φορά στην Ε.Ε. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι εάν ένα κράτος διαπιστώσει ότι πρόσωπο που υπέβαλε αίτηση ασύλου στην επικράτειά του είχε προηγουμένως περάσει από άλλο κράτος το επιστρέφει σε αυτό για την εξέταση της αίτησής του.

Ο μηχανισμός του Δουβλίνου ΙΙ έχει κατά καιρούς επικριθεί αφενός για το ότι δεν επιμερίζει την ευθύνη ασύλου ομοιόμορφα σε όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε. και αφετέρου για το ότι δεν προστατεύει επαρκώς τα δικαιώματα των αιτητών ασύλου. Συγκεκριμένα, τα κράτη που αποτελούν εξωτερικά σύνορα της Ένωσης και γειτνιάζουν με περιοχές προέλευσης μεταναστών αντιδρούν θεωρώντας ότι επιφορτίζονται με δυσανάλογο οικονομικό, διοικητικό, αλλά και κοινωνικό βάρος, αφού ως σημεία εισόδου στην Ε.Ε. δέχονται πολύ μεγάλους αριθμούς αιτούντων ασύλου. Παράλληλα, οργανώσεις προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων θεωρούν τη διαδικασία του Δουβλίνου ως αναχρονιστική, γραφειοκρατική και χρονοβόρα, που δεν ανταποκρίνεται στην υποχρέωση για άμεση στήριξη των αιτητών άσυλου, δεν λαμβάνει υπόψη τις ιδιάζουσες περιστάσεις τους, όπως ενδεχόμενους οικογενειακούς ή άλλους δεσμούς τους με κάποιο ευρωπαϊκό κράτος, δεν συμβάλλει στην ενσωμάτωσή τους στην ευρωπαϊκή κοινωνία και παραγνωρίζει το γεγονός ότι ο βαθμός σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων δεν είναι ίδιος σε όλα τα κράτη μέλη.

Την τελευταία αυτή θέση έρχεται να επιβεβαιώσει η απόφαση της 21ης Ιανουαρίου του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρώπινων Δικαιωμάτων στην υπόθεση M.S.S. εναντίον Βελγίου και Ελλάδας. Η υπόθεση αφορά στην απέλαση, με βάση το μηχανισμό του Δουβλίνου ΙΙ, ενός Αφγανού υπηκόου από το Βέλγιο στην Ελλάδα. Δεδομένης της σοβαρότητας της υπόθεσης, το θέμα εξετάστηκε από την Ολομέλεια του Δικαστηρίου, η οποία αφού έκρινε ότι οι συνθήκες κράτησης και διαβίωσης του αιτητή ασύλου στην Ελλάδα ισοδυναμούσαν με απάνθρωπη μεταχείρισή του, καταδίκασε για παραβίαση του άρθρου 3 της Σύμβασης, όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά και το Βέλγιο, που προχώρησε στην απέλαση του αιτητή παρά τις σοβαρές ανεπάρκειες του συστήματος ασύλου της Ελλάδας που την καθιστούσαν μη ασφαλές μέρος. Παράλληλα, καταδίκασε για παραβίαση του άρθρου 13 (δικαίωμα πραγματικής προσφυγής) την μεν Ελλάδα σε σχέση με την προβληματικότητα του συστήματός της, το δε Βέλγιο επειδή δεν παρείχε στον Αφγανό αιτητή την ευχέρεια να αμφισβητήσει την απόφαση απέλασής του.

Η πιο πάνω απόφαση συνιστά προφανώς άλλη μία καταδίκη της Ελλάδας για την αποτυχία της να εφαρμόσει στην πράξη βασικές αρχές που αφορούν στην προστασία των προσφύγων και των αιτητών ασύλου. Είναι ενδεικτικό ότι εκκρεμούσης της υπόθεσης, αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Αγγλία, η Γερμανία και η Σουηδία, τερμάτισαν όλες τις απελάσεις προσώπων στην Ελλάδα. Πολύ περισσότερο, ωστόσο, η απόφαση αποτελεί μια σοβαρή αμφισβήτηση της πολιτικής ασύλου της ίδιας της Ε.Ε. Με «ανατίναξη του Δουβλίνου», την παρομοίασε ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίων Προσφύγων και Εξορίστων, ενώ ο Πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης αμέσως μετά τη δημοσίευση της απόφασης δήλωσε πως, «Το σύστημα του Δουβλίνου πρέπει να αλλάξει επειγόντως. Στηρίζεται στο λανθασμένο συλλογισμό ότι όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε. είναι ασφαλή μέρη και σε θέση να ανταπεξέλθουν. Δεν είναι, ενώ παράλληλα το σύστημα του Δουβλίνου θέτει τεράστιο βάρος στα κράτη της πρώτης γραμμής, όπως είναι η Ελλάδα.»

Ήδη από το 2008 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκίνησε να συζητά την τροποποίηση του Κανονισμού του Δουβλίνου ΙΙ. Η πρόσφατη απόφαση του ΕΔΑΔ αναπόφευκτα θα οδηγήσει σε επίσπευση της διαδικασίας και στη θεσμοθέτηση ενός πιο λειτουργικού και πιο δίκαιου συστήματος, προς όφελος τόσο των συμφερόντων των κρατών στα σύνορα της Ένωσης, όπως είναι η Ελλάδα και η Κύπρος, όσο και των δικαιωμάτων των προσώπων που χρήζουν διεθνούς προστασίας. Θα υπενθυμίζει, δε, ότι ακόμη και οι πολιτικές της ίδιας της Ε.Ε. μπορούν και να ελεγχθούν και να αποδοκιμαστούν και να εξοστρακιστούν εφόσον δεν είναι συμβατές με τις αρχές σεβασμού και προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

(Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή της Κυριακής,, 30/1/2011)

Για τον κύριο Νίκο Γκάτσο

2011-01-29T06:58:00.003+02:00

O Μάνος Χατζιδάκις δήλωσε πως στον Γκάτσο «οφείλει το λόγο υπάρξεως του τραγουδιού του εκτός από τον λόγο του μέσα στο τραγούδι του». 'Οπως έχει πει, «το τραγούδι βασίζεται στη λέξη όχι τη φθαρμένη, αλλά την ανανεωμένη με την αρχική της δύναμη» και πως «ακόμα και η συλλαβή στο στίχο του Γκάτσου έχει την παντοδυναμία της αρχικής της καταβολής». Έγραψε επίσης: «Έχω δει το Νίκο Γκάτσο να εξαναγκάζει σε αναβολή πρεμιέρες και να ξημερώνεται για μία λέξη. Όχι καν λέξη σε ποιητικό κείμενο. Σε απλό θεατρικό διάλογο προορισμένον να διαρκέσει μερικά δευτερόλεπτα. Τι μπορεί να σημαίνει μια τέτοιου είδους επιμονή; Ευσυνειδησία; σχολαστικότητα; αίσθηση ευθύνης; μανία της τελειότητας; Ερευνήσατε στα εδάφη του Διονύσιου Σολωμού για να βρείτε το μυστικό…» Του Σολωμού που δοκίμαζε «δεκαεννέα φορές τον ίδιο στίχο», για να θυμηθούμε και τον Ελύτη, που βάδιζε με τον Γκάτσο παράλληλα σε όλη τους τη ζωή.

Γιατί θέλησα να γράψω για τον Γκάτσο; Όχι γιατί συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννησή του. Μα γιατί κάθε που ακούω στίχους του – κι άμα αγαπάς το ελληνικό τραγούδι ακούς πολύ συχνά – αισθάνομαι δέος. Όχι σαν εκείνο που σου εκβιάζουν οι περίτεχνοι ναοί των κρύων και απόμακρων θεών. Μα σαν αυτό που σου γεννούν οι εκκλησιές που έχουν το ύψος του ανθρώπου και γνωρίζουν απ’ τα πάθη του. Και που τις έχτισαν χέρια που, ευλαβικά ψηλαφώντας τη σοφία και την ιστορία πέτρα με πέτρα, εποίησαν άθελά τους ομορφιά. Όπως κι εκείνος. Που με λέξεις απλές – όχι φτηνές – έφτιαξε ποίηση. Με λέξεις συστατικές, σαν τα πρωταρχικά υλικά που δημιούργησαν τον κόσμο: τον ουρανό, το φεγγάρι, το νερό, τ’ αεράκι, τον γιαλό, ένα άστρο, ένα δάκρυ, ένα παιδί, το παράπονο, το φονικό, τη λύπη, την αγάπη, την βροχή, την Παναγιά. Λέξεις που τις έβαζε, θαρρείς, στη σωστή κάθε φορά σειρά, όπως τους όριζε η γλώσσα που τις γέννησε κι η μέσα μουσική τους. Και τις έκανε να λένε ιστορίες, όχι αληθοφανείς μα αληθινές σαν κι αυτές που πλάθουν και πιστεύουν τα παιδιά. Μελωδικές ιστορίες, όμοια μ’ εκείνες του Λόρκα της Ανδαλουσίας που αγαπούσε, που μπορούσαν απ’ άκρη σ’ άκρη να τραγουδηθούν, τόσο εύκολα. Όχι με ευκολία. Αλλά με οικειότητα, σαν να ‘τανε γνωστές απ’ την αρχή των εποχών. Κι έτσι να συνεχίσουν να ταξιδεύουν και να μας βρίσκουν και να μένουν, σαν να τους ήτανε γραφτό. Για να αγαπηθούν.

Κατά τα λοιπά, ο Γκάτσος έγραψε μόνο ένα ποίημα, δεν μίλησε ποτέ στην τηλεόραση, δεν ψήφιζε, δεν ταξίδευε, δεν θέλησε να πάει ποτέ του στην Αμοργό. Κι αν τον ρωτούσες τι σήμαινε γι αυτόν πατρίδα θα σου απαντούσε: Η γλώσσα. Και ναι συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννησή του. Και θα ‘χαμε να μάθουμε. Κι ίσως αυτό το ένα: «Μη γίνεσαι ΠΕΠΡΩΜΕΝΟΝ». Άνκαι εκείνος, που όσοι τον γνώρισαν τον είπαν «δάσκαλο», ο ποιητής κύριος Νίκος Γκάτσος της Ελλάδας, έγινε.

Πέρα απ' τη χρηστική πραγματικότητα

2011-01-19T15:48:00.017+02:00

Claude Monet, Εντύπωση, Ανατολή ηλίου
(Impression, soleil levant) (1872).

Είναι φορές που νιώθω πως δεν μπορώ να γράψω. Σαν να ‘χουν όλα από καιρό ειπωθεί και δεν μένει τίποτα...

Αφού κι η ιστορία μοιάζει να επαναλαμβάνεται. Κάπου στον κόσμο άνθρωποι θα πνιγούν στη λάσπη. Κάποιοι θα διεκδικήσουν ψωμί και λευτεριά και θα πάρουν σφαίρες. Ένας τρελός θα χύσει αδιάκριτα το μίσος του. Μια χώρα θα χτίσει φράκτες στα σύνορά της. Απελπισμένοι για λίγο χώμα θα χαθούν στα κύματα. Ένας λαός θα ζήσει το παραμύθι του «έχουμε πετρέλαια». Κάποιος ηγεμόνας θα δικαστεί για ανηθικότητα. Κανένας δε θα πληρώσει για όσα μαζί δεν φάγαμε. Και το φαΐ που θα φτάνει στα πιάτα μας θα ‘ναι δηλητηριασμένο. Σαν να ‘χαν ποτέ τελειωμό τα πάθια κι οι καημοί του κόσμου, καθώς έγραψε ο κυρ Αλέξανδρος των γραμμάτων μας.

Την ίδια στιγμή, καθένας μοναχός πορεύεται. Πόσο όμορφα το είπε ο Ρίτσος, δεν ωφελεί. Χρόνος μπαίνει, χρόνος βγαίνει και καθένας παλεύει με τους δαίμονες του και των άλλων. Ένα παιδί θα γεννηθεί και μαζί του θα ξημερώσει η ελπίδα, για κάποιον θα νυχτώσει ξαφνικά, κάποιος θα κυνηγήσει το όνειρό του, κάποιος θα το αποχαιρετήσει, οι ερωτευμένοι θα ακούνε κυριακάτικες καμπάνες να χτυπούν, οι ρομαντικοί θα μιλούν στα φεγγάρια, οι μόνοι θα αναζητούν μια αγκαλιά, οι επαναστάτες θα μετρούν τα αστέρια, οι βλάκες θα λατρεύουν την άγνοιά τους, οι φαύλοι θα επιβιώνουν, ο πατριάρχης δεν θα παραδέχεται το φθινόπωρό του, τα τραγούδια θα μιλούν για αγάπες που τέλειωσαν, η τηλεόραση θα προβάλλει τη ζωή που δεν έζησα και το πέρασμα του χρόνου θα χαράζεται με ρυτίδες στα μάτια.

Ναι, αλλά κι ο ουρανός κι η θάλασσα κι η νύχτα στέκουν πάντα ίδια. Και ποτέ μάτια δεν τα ‘χουν δει, χείλη δεν τα ‘χουν τραγουδήσει, δάχτυλα δεν τα ζωγράφισαν δυο φορές με τον ίδιο τρόπο. Κάθε ευαισθησία κι άλλη εκδοχή. Κάθε εκδοχή κι άλλη αλήθεια. Ιδιωτικήν οδό, την είπε ο Ελύτης, για να κινηθείς σ’ ένα επίπεδο υπεράνω της χρηστικής πραγματικότητας. Και να χαρείς μια στάλα ομορφιάς μέσα και στις ασχήμιες ακόμα αυτού του κόσμου. Για να ‘χουν νόημα κι οι νίκες σου κι οι ήττες κι οι απώλειες και οι ρυτίδες σου – το διάβα σου απ’ την πραγματικότητα ετούτη.

Είναι φορές που λέω πως δεν μπορώ να γράψω. Κι ύστερα εύχομαι να φταίει μόνο η συννεφιά…

Ένα κάτι ελάχιστο

2011-01-01T07:57:00.004+02:00

Του Οδ. Ελύτη στο βιβλίο "Τα ρω του έρωτα"

Λέω: κι αυτό θα ’ρθει. Και τ’ άλλο θα περάσει.
Πολύ δε θέλει ο κόσμος. Ένα κάτι
Ελάχιστο. Σαν τη στραβοτιμονιά πριν από το δυστύχημα
Όμως
Ακριβώς
Προς
Την αντίθετη κατεύθυνση.

Αρκετά λατρέψαμε τον κίνδυνο κι είναι καιρός να μας το ανταποδώσει.

Αντί άλλων ευχών, οι πιο πάνω στίχοι του Οδυσσέα Ελύτη, μιας και το 2011 έχει οριστεί ως έτος Ελύτη, εξ αφορμής της συμπλήρωσης 100 χρόνων από τη γέννησή του.
Και υγεία.

Λευκωσία: Μια πόλη

2010-12-16T17:57:00.006+02:00

Μια πόλη μοιρασμένη. Ανοιχτή πληγή ενός πολέμου που δεν τέλειωσεν ακόμα, γιατί κανένας πόλεμος δεν τέλειωσε ποτέ (1)! ΑΛΤ, αδιέξοδες διαδρομές και δεκαοχτάχρονοι φαντάροι κάτω από αυγουστιάτικα φεγγάρια. Η σκιά ενός στιγματισμένου βουνού σαν ειμαρμένη κι η βουή του παζαριού – ορθόδοξοι, μουσουλμάνοι, αρμένηδες – απόηχος ενός παρελθόντος σφαλισμένου σε θύλακες. Το τειχιό σαν στοιχειό να σκορπά τις νότες της έφηβης κιθάρας μας, ζώνη νεκρή ανάμεσα σε ζωντανούς ανθρώπους και το φεγγάρι θολό σαν παλιό ρολόι που σταθηκε στην ώρα του αποχωρισμού (2).

Μια πόλη διχασμένη. Που επαληθεύει τη θεωρία της σχετικότητας: Απόλυτος χώρος και χρόνος δεν υπάρχουν. Κι αρνείται να πάρει θέση ανάμεσα σε κατοχή κι ελευθερία, ανατολή και δύση, παρόν και παρελθόν. Χαμηλά καμπαναριά εκκλησιών κι η φωνή του ιμάμη, παιδιά να τρέχουν στα σκαλιά του αυστηρού Παρθεναγωγίου, ξυλουργεία πίσω απ’ τις πόρτες παλιών αρχοντικών, χαμόσπιτα δίπλα σε fare-face προσόψεις, σπίτια με δωρικούς κίονες και δωμάτια υπηρεσίας, ξεχασμένες πόρνες και συνοδοί πολυτελείας, καφενεδάκια και πολυόροφα διασκέδασης, αυτοσχέδιες παραστάσεις και κονσερβοποιημένος πολιτισμός, γιασεμί στις αυλές για να ερωτεύεσαι, ενός λεπτού μαζί (3) κι όλο χώρια κι όλο χωρίς.

Μια πόλη ατάραχη. Να αναιρεί τη θεωρία του Αϊνστάιν: Κανένα φαινόμενο δεν εξελίσσεται για να καθορίσει το χώρο και το χρόνο της. Η στασιμότητα σε μια αέναη επανάληψη, σε μια πεισματική εναλλαγή. Η πλήρης ακύρωση των διδαχών του Ηράκλειτου: Εδώ μπαίνεις ξανά και ξανά στο ίδιο ποτάμι, τίποτε δεν κινείται. Τα ρολόγια του Νταλί δεν λιώνουν. Στέκουν και κοιτούν αυτάρεσκα: Καθρέφτη καθρεφτάκη μου ποια είν’ η ομόρφοτερη; Μα ομορφιά δεν υπάρχει. Ή τελοσπάντων ποτέ δεν την φανέρωσε μια αντανάκλαση. Κι όσο η πέτρα δεν κυλά, ο χρόνος είναι ο χειρότερος γιατρός, που καίει, που σκορπάει και που παγώνει (4). Και που αμείλικτος θα κάνει συντρίμια το πρόσωπο σαν τσακισμένη στέγη θεάτρου και θα αποκαλύψει την άδεια σκηνή.

Μια πόλη δειλή. Που κοιτάει αμήχανα τις περασμένες μέρες σαν μια θλιβερή γραμμή κεριών σβησμένων (5). Που μελαγχολεί και γκρινιάζει σαν κουτσομπόλα μικροαστή σε κιτσάτο σαλόνι. Που αναλώνεται καταναλώνοντας και προσδιορίζεται αόριστα. Χωρίς ταυτότητα. Που παραπαίει μεταξύ Ερμού και Πρωταρά και ξενιτεύεται. Που εγκαταλείπει, γκρεμίζει κι εκφυλίζεται. Κι ύστερα στέκει άγνωστη ανάμεσα σε αγνώστους κι απορεί. Τρέμει τους άλλους και τον ίσκιο της. Κι ασφυκτιά προσμένοντας μοιρολατρικά κάτι να αλλάξει. Περιμένοντας τον Γκοντό που δεν ήρθε σήμερα, μα αύριο οπωσδήποτε θα ρθει... (6)

Μόνο που το μέλλον δεν θα ρθει από μοναχό του έτσι νέτο-σκέτο (7). Είναι κρυμμένο σε ξεχασμένες γειτονιές με κληματαριές και βουκεμβίλιες και τρέχει στα πόδια των παιδιών που έχουν γραμμένο τον κόσμο στα πατίνια τους. Συχνάζει σε πάρκα την Κυριακή, μετακινείται με ποδήλατο και διεκδικεί δημόσιους χώρους. Γνωρίζει την ιστορία του τόπου και τη μυρωδιά του χώματος, κατανοεί, αμφισβητεί και συνδιαλλέγεται. Αγαπά τις τέχνες και τη μουσική και παίζει μαζί τους εκτός μεγάρων κι εκθεσιακών χώρων. Καλλιεργεί τα δέντρα, τις ψυχές και την ελπίδα. Διευκολύνει τους πεζούς, τους αναπήρους, τους αδύνατους. Νοιάζεται. Προστατεύει τα παλιά κτίρια κι ακούει τους νέους ανθρώπους. Κι αντίστροφα. Επηρεάζει κι επηρεάζεται. Κρατώντας την ουσία και διατηρώντας την αλήθεια της. Ονειρεύεται και σέβεται. Ευρύχωρα, χωρίς να ξεχωρίζει χρώμα και καταγωγή κι ιδέες. Και χαμογελά. Και τολμά. Θέλει να ζήσει. Κι ίσως μπορέσει...

...too old to Rock'n'Roll, too young to die. (8)

1. Μανώλης Αναγνωστάκης
2. Λευτέρης Παπαδόπουλος
3. Κική Δημουλά
4. Τρύπες
5. Κωνσταντίνος Καβάφης
6. Samuel Beckett
7. Βλαδίμηρος Μαγιακόφσκι
8. Ian Anderson

Υ.Γ. Το κείμενο γράφτηκε για να συμπεριληφθεί σ' ένα περιοδικό με τ' όνομα 20-10, στην ενότητα "Χρόνος". Το περιοδικό έμεινε στη μέση, ο χρόνος κύλησε κι είπα, αποχαιρετώντας σιγά σιγά το 2010, να δημοσιεύσω το κείμενο. Αφιερωμένο με πολλή αγάπη στη Δέσποινα, τη Νατάσα, τη Μαρία, το Νικόλα και τον Άρη - για όλη την ενέργεια που δώσαμε και που πήραμε και για όσα εκτός σχεδίου μπήκαν στη ζωή μας και την ομόρφυναν!

Παράκαιρα

2010-12-07T19:43:00.008+02:00

Balloon girl, Banksy

Παράκαιρα πρωτοβρόχια ξημερώνοντας του Άη Νικόλα. Δυο χρόνια πριν στην Κολωνία, υπαίθριες χριστουγεννιάτικες αγορές, φαναράκια στα δέντρα, ζεστό κρασί και τοσοδούλια στολίδια με αγγελάκια που έπαιζαν βιολιά και φλάουτα. Κόσμος πολύς να συνωστίζεται, να μη δυσανασχετεί, να αγγίζεται, να ανταλλάζει λόγια, να γελά. Γιορτινή ατμόσφαιρα από απλά υλικά, χωρίς φτιασίδια και μαλάματα. Αίσθημα ευφορίας να πλανιέται στον αέρα και λίγο πιο μέσα κάποιες δειλές νιφάδες αθωότητας να αναπνέουν: ο κόσμος μπορεί να είναι κι αλλιώς.

Το ίδιο βράδυ σκοτώσανε τον Αλέξη. Επιστροφή σε μια αμετανόητη πραγματικότητα που δεν έχει το νου της στο παιδί, που δολοφονεί την ελπίδα. Ή που στην καλύτερη περίπτωση την κοστολογεί, την κόβει σε πατρόν, τη μοιράζει με δόσεις και απαιτεί προκαταβολικά το αντίτιμο. Κουτσουρεμένο μέλλον που το μάθανε να φοβάται και να φυλάγεται. Τα όνειρα τρυπώνουν μόνο σαν λωποδύτες και καταδιώκονται. Στην εξορία τα πιο όμορφα, τα πιο άδολα συναισθήματα. Στη φωτιά οι ευαισθησίες και τα υγρά βλέμματα. Μόνο ό,τι κόβει επιβιώνει κι ό,τι αντέχει να κοιτά.

«Όμως εγώ δεν ήθελα, ούτε τσακάλι ουτ’ αρνί
ούτε τσακάλι ούτε σκυλί δεν ήθελα να γίνω
ήθελα μόνο ένα δέντρο να είχα γεννηθεί»,
τραγουδάνε οι Κατσιμίχες της εφηβείας μου.

Έρχονται και πάλι Χριστούγεννα και μοιάζει φορτική τούτη η ανούσια επανάληψή τους. Το φωτεινό αστέρι δεν οδηγεί πουθενά κι ο Ηρώδης όλο και σιμώνει το βρέφος. Μόνο το γερμένο έξω από το φωτεινό παράθυρο κοριτσάκι με τα σβησμένα σπίρτα ζωντανεύει ξανά και ξανά κάθε χρόνο. Κι ο πόνος του ανθρώπου και των πραγμάτων που δεν έχει τέλος.

Παράκαιρη απαισιοδοξία σχεδόν χριστουγεννιάτικα. Ζητείται ελπίς, λοιπόν! Τα υπόλοιπα δώρα περιττεύουν.

Αλήθεια αράγιστη

2010-11-28T07:58:00.000+02:00

The three ages of woman
(detail),
Gustav Klimt

Φουστάνι λευκό
Κυριακής μελαγχολικά απογεύματα
Λέξεις που ταξίδευαν για να ανταμώσουν
Οι ποιητές
Κι η βροχή.

Η βροχή πάντα
Ένα όνειρο κυνηγώντας
Δυσερμήνευτη γραφή
Που εξηγήθηκε
Κι άξαφνα χάθηκε
Σαν άγαλμα
Ασάλευτα
Αναιρώντας
Το ποτέ και το πάντα.

Πολύ με παίδεψες ανώφελο.

Πια το κλάμα ενός μωρού
Μου γέμισε τα χέρια.
Αλήθεια μου αράγιστη
Μονάκριβη
Και μόνη.

ΜΥΡΤΩ

2010-11-23T10:19:00.001+02:00

Έχουμε πολιτισμό;

2010-11-12T14:21:00.008+02:00

Το ειδώλιο του Πωμού,
3000 π.χ.

Σε πρόσφατη συνεδρία της Βουλής, η Διευθύντρια του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι η σχεδιαζόμενη Ενιαία Αρχή Πολιτισμού θα πάρει τελικά μορφή Υφυπουργείου Πολιτισμού, το οποίο θα αποτελείται από τμήμα σύγχρονου πολιτισμού και τμήμα αρχαιοτήτων και θα λειτουργεί με χωριστές δομές, που θα του διασφαλίζουν ευελιξία και ανεξαρτησία. Εν μέσω των (μονίμως) επικείμενων εξελίξεων στο κυπριακό, των δηλώσεων Στρο και του κλεισίματος της Eurocypria η είδηση εύκολα προσπεράστηκε. Μάλλον ίδια θα ήταν η τύχη της σε οποιαδήποτε χρονική συγκυρία, αφού σε αυτό τον τόπο ο πολιτισμός απαξιώνεται ως μια ελιτίστικη συνήθεια που αφορά λίγους ή ως ένα φολκλορικό θέαμα για τον εορτασμό επετείων.

Ας γυρίσουμε, όμως, στην ουσία της εξαγγελίας δημιουργίας ενός Υφυπουργείου Πολιτισμού. Αναντίρρητα, ακούγεται ως κάτι σημαντικό: Αυτονομούνται τα ζητήματα πολιτισμού από αυτά της σχολικής αντίληψης της παιδείας και τους αποδίδεται μια ξεχωριστή πολιτική βαρύτητα που επιτρέπει την ενιαία διαχείριση και το μακροπρόθεσμο σχεδιασμό τους. Στα σαφώς υπέρ και η μεταφορά του Τμήματος Αρχαιοτήτων από το Υπουργείο Συγκοινωνιών και Έργων στο νέο Υφυπουργείο, με τη συνακόλουθη αναγωγή των αρχαιολογικών θεμάτων από ζήτημα ανάπτυξης ή τουρισμού (και) σε ζήτημα πολιτισμού.

Πέραν της πρώτης, της προφανούς ανάγνωσης, απαιτείται, πιστεύω και μία δεύτερη. Η οποία να συνδέεται με το γεγονός ότι τα σχολεία μας παράγουν νέους επαγγελματικώς προσανατολισμένους, αλλά κατά τ’ άλλα απρόσωπους και μπερδεμένους, με αναπηρία λόγου, και άρα σκέψης, και με επιφανειακές έως και ανύπαρκτες γνώσεις γλώσσας, πολιτικής, φιλοσοφίας, ιστορίας, λογοτεχνίας, θεάτρου, τέχνης, μουσικής και ευρύτερα των εννοιών που συγκροτούν αυτήν του πολιτισμού. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, που τα σχολεία μας τιμωρούν ένα μαθητή με την αποβολή του στο χώρο της βιβλιοθήκης...

Να συνδέεται, επίσης, με το γεγονός ότι στην αυλή του Αρχαιολογικού Μουσείου κείτονται εκτεθειμένες αρχαιότητες λόγω έλλειψης χώρου, ότι το Τμήμα Αρχαιοτήτων παραμένει υποστελεχωμένο και στερούμενο βασικών αρμοδιοτήτων αναχαίτισης της υποβάθμισης του πολιτιστικού περιβάλλοντος, ότι η προστασία χαρακτηριστικών κτηρίων – πολύτιμων δειγμάτων της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και συνεκτικών κομματιών της διαδρομής του τόπου – επαφίεται στον πατριωτισμό των ιδιοκτητών τους και στις ορέξεις των εργοληπτικών εταιριών, ότι η κατασκευή ενός Μεγάρου Πολιτισμού – με αμφίβολη, για κάποιους, χρησιμότητα – έχει παραπεμφθεί στις ελληνικές καλένδες, ότι η χρηματοδότηση πολιτιστικών εκδηλώσεων και καλλιτεχνικών δημιουργιών έχει συχνά κατηγορηθεί για αδιαφάνεια και για προώθηση συγκεκριμένων εκδοχών της περί των πραγμάτων και περί της τέχνης αντίληψης, ότι η στελέχωση των κρατικών πολιτιστικών φορέων προκαλεί την εντύπωση κλειστών κυκλωμάτων οικογενειοκρατίας, ότι οι πολιτιστικές εκδηλώσεις που απευθύνονται και είναι προσβάσιμες στο ευρύ κοινό – και ιδίως στους νέους – σπανίζουν, με εξαίρεση κάποιες πρωτοβουλίες δήμων ή ιδιωτών, ότι έργα τέχνης σύγχρονων Κύπριων δημιουργών που αγοράστηκαν από το κράτος σαπίζουν σε κρατικές αποθήκες, ότι δεν υπάρχει κανένας σχεδιασμός για εκσυγχρονισμό μουσείων ή της κρατικής βιβλιοθήκης κλπ.

Ο σκεπτόμενος, Auguste Rodin

Ο Μάνος Χατζιδάκις έλεγε ότι «Δεν έχουμε πολιτισμό και η απόδειξη είναι ότι έχουμε Υπουργείο Πολιτισμού». Και λέγοντας πολιτισμό δεν νομίζω να αναφερόταν σε κάποια απονεκρωμένη ή αποστεωμένη έννοια που την υπηρετούσαν (και εξυπηρετούσε) κάστες γραφειοκρατών ή επαγγελματιών του πολιτισμού. Μιλούσε, πιστεύω, για ένα ουσιαστικό και βιωματικό πολιτισμό, ικανό να μετατρέπει τους ανθρώπους σε αυθύπαρκτες ευαίσθητες προσωπικότητες που βρίσκονται σε γόνιμο διάλογο με τον εαυτό και την εποχή τους και συμμετέχουν δημιουργικά στη διαμόρφωση του κόσμου εντός και εκτός τους.

Αναμφίβολα, ένα Υφυπουργείο Πολιτισμού μπορεί να συμβάλει στην πολιτιστική ανάπτυξη της χώρας και των ανθρώπων της. Φτάνει να καταφέρει να αντιληφθεί σφαιρικά και να περιβάλει ολοκληρωμένα την ιδέα και την αξία του πολιτισμού, αποβλέποντας σε αυτό που ο Γιανναράς αποκαλεί «κατά κεφαλήν καλλιέργεια». Και αρκεί να μη λειτουργήσει – όπως συχνά γίνεται – ως άλλοθι: ως ένα ωραίο, φανταχτερό κουτί που θα περικλείει αέρα.

Φύλακες ηφαιστείων

2010-11-01T18:11:00.007+02:00

Ο Αινείας φεύγει από τη φλεγόμενη Τροία, Federico Barocci, 1598

Στο νησί Ιάβα της Ινδονησίας υπάρχει ένα ιερό ηφαίστειο, το Μεράπι. Υπήρχε κι ένας φρουρός, ο παππούς Μαριζάν, που είχε ως αποστολή του να φυλάει το βουνό και να προστατεύει όσους ζουν στους πρόποδές του, διαφυλάσσοντας την αρμονία των σχέσεων τους με τα αρχαία πνεύματα που κατοικούν σε αυτό. Το ηφαίστειο εκρήγνυται κάθε περίπου τέσσερα χρόνια, αλλά ο Μαριζάν δεν το εγκατέλεψε ποτέ. Σε τι θα χρησίμευε ένας φύλακας που φεύγει από τη θέση του, αναρρωτιόταν και προσπαθούσε να κατευνάσει την οργή και τη δύναμη του ηφαιστείου σκορπίζοντας ρύζι ή λουλούδια στον κρατήρα του. Κι αν μέχρι τώρα τα είχε καταφέρει, η τέφρα που εκτοξεύθηκε από την τελευταία έκρηξη του ηφαιστείου τον βρήκε γονατιστό να προσεύχεται και τον σκέπασε. Έτσι τον άφησε στην αιωνιότητα να παλεύει να εξευμενίσει το κακό για το καλό των ανθρώπων.

Σε τούτους τους δίσεκτους καιρούς, που, για να δανειστώ τους στίχους του ποιητή, βασιλεύει «η αρπαγή, ο δόλος, η ιδιοτέλεια, το στέγνωμα της αγάπης», δεν μπορώ να πω τι είναι αυτό που πιο πολύ με συγκινεί στο θάνατο του φύλακα του ηφαιστείου: Η γνήσια, βαθιά κι ακλόνητη πίστη του, την οποία δεν απαρνήθηκε ούτε την ώρα του χαμού, ή η αφοσίωσή του στο σκοπό στον οποίο είχε ταχθεί κι η αδιασάλευτη απόφασή του να τον υπερασπιστεί μέχρι τέλους θυσιάζοντας αυτό που μόνο του ανήκε – τον εαυτό του – ελπίζοντας πως θα σωθούν άλλοι; Τι να βαραίνει πιο πολύ στα χρόνια των ιερών πολέμων, των τυφλών χτυπημάτων και των παράπλευρων απωλειών, στα χρόνια μιας πνευματικά στείρας Εκκλησίας με offshore εταιρίες και developer μοναχούς, στα χρόνια του «όλοι μαζί τα φάγαμε» όπου καθένας διεκδικεί τα ηθικώς απαράδεκτα, απλώς επειδή νομιμοποιείται ή μπορεί; Τι να ‘ναι πιο ξεχωριστό, λοιπόν, σε μια εποχή που έχει καταστήσει κανόνα το «όλα πωλούνται κι όλα εξαγοράζονται», έχει θεοποιήσει το «εγώ», έχει εκμηδενίσει τον άνθρωπο κι έχει αφανίσει την έννοια της ατομικής και της συλλογικής συνείδησης και ευθύνης;

Στ’ αλήθεια δεν ξέρω τι ν’ απαντήσω, ούτε κι αν έχει σημασία. Αυτό, όμως, που σίγουρα αισθάνομαι είναι πως κάτι τέτοιοι σπάνιοι φύλακες των ηφαιστείων (αυτούς που στο τέλος θα τους «πούνε και μαλάκες», κατά το γνωστό άσμα) γελοιοποιούν τη δουλική ιδιωτεία μας και διασώζουν την τιμή της μίζερης και θλιβερής μας ράτσας.

Προσκυνώ.

Ο τρόπος με τον οποίο βιώνεις...

2010-10-27T23:41:00.003+03:00

Διαβάζοντας τον «Τροπικό του Καρκίνου» του Χένρι Μίλερ στάθηκα στo παρακάτω απόσπασμα: «Δεν μπορούσα να μην κάνω τη σκέψη ότι όταν βαδίζαμε πλάι πλάι σ’ αυτούς τους πένθιμους αλαμπείς δρόμους που είναι τώρα ποτισμένοι από το όνειρο και τη λαχτάρα μου, εκείνη δεν είχε προσέξει τίποτε, δεν είχε νιώσει τίποτε – γι αυτήν ήταν ίδιοι με κάθε άλλο δρόμο, λίγο πιο λεροί και χαμερπείς ίσως, κι αυτό είναι όλο. Δεν θυμόταν ότι σε μια συγκεκριμένη γωνιά είχα κοντοσταθεί για να σηκώσω τη φουρκέτα της, ή ότι, σαν έσκυψα για να της δέσω τα κορδόνια, παρατήρησα τόσο έντονα το σημείο που είχε ακουμπήσει το πόδι της και ότι θα παρέμενε εκεί για πάντα, ακόμη και αφότου όλος ο λατινικός πολιτισμός θα είχε αφανιστεί δίχως να αφήσει το παραμικρό ίχνος πίσω του.»

Το βιβλίο δεν ασχολείται σχεδόν καθόλου με τον έρωτα του ήρωά του. Όμως τούτες οι αράδες αρκούν για να νοηματοδοτήσουν τη διαδρομή του ήρωα και να ξεδιπλώσουν το εύρος, την ένταση και την απόγνωση του έρωτά του. Αρκούν τούτες οι λιγοστές γραμμές, τούτες οι μερικές λέξεις, τούτες οι αχνές λεπτομέρειες... Καμιά ανάγκη για αναλυτικές αναφορές, για βαρύγδουπες φράσεις, για υπερβολές... Ο πλούτος της περιγραφής, μα και του συναισθήματος, βρίσκεται στην ίδια την αφαιρετικότητά τους που πηγάζει από την όξυνση των αισθήσεων, το διαυγή εντοπισμό του σημαντικού και την ανάδειξη σε καίριο του ελάχιστου, του ανεπαίσθητου, του αμυδρού – αυτού πάνω στο οποίο θεμελιώνεται η κάθε χωριστή αλήθεια, η κάθε μοναδικότητα...

Mark Rothko, Untitled, 1953

Ο φετινός Νομπελίστας της Λογοτεχνίας, Μάριο Βάργκας Λιόσα, λέει κάπου πως, «ο τρόπος με τον οποίο βιώνεις τον έρωτα γίνεται πολύ πιο πλούσιος όταν έχεις το μικρόβιο της καλής λογοτεχνίας, διότι ένα καλό μυθιστόρημα αφυπνίζει τις ευαισθησίες σου.»

«Κι ο τρόπος με τον οποίο βιώνεις τη ζωή», θα προσέθετα... Γιατί πέρα από το προφανές, το αυτονόητο και το επαρκές, υπάρχει το πλήρες. Που δεν έχει να κάνει με το πολύ ή το περιττό, αλλά με το ουσιώδες. Και που μόνο με ακονισμένη σκέψη, άγρυπνη ψυχή και τόλμη μπορεί να ανιχνευθεί και να αποκαλυφθεί, αφού βρίσκεται κάτω και πίσω και πέρα από σκηνικά, προσωπεία και βεβαιότητες. Κι αυτή η διαδικασία δεν είναι τίποτε άλλο από την ίδια την τέχνη της ζωής – αυτή την αδιάκοπη αγωνία του ανθρώπου να καταλάβει τη ζωή του, να τη φωτίσει, να την κάνει προσιτή, να την κάνει δική του...

Όλα έχουνε περάσει

2010-10-14T00:53:00.010+03:00

The Raising of Lazarus (after Rembrandt),
Vincent van Gogh

Ένας ένας ανεβαίνουν στην επιφάνεια της γης οι μεταλλωρύχοι. Ένα χέρι ανθρώπινο θα τους τραβήξει από την πένθιμη υγρασία του χώματος και θα αντικρίσουν και πάλι το φως. Ζεστός ήλιος θα διαπεράσει το δέρμα τους και φρέσκος αέρας θα τρυπήσει τα πνευμόνια τους. Θα βήξουν για να διώξουν τη σκόνη. Θα τεντώσουν τα μέλη τους. Θα ανοίξουν διάπλατα τα μάτια τους. Θα τους φανεί απέραντος ο ουρανός. Ατελείωτος ο κόσμος. Φιλεύσπλαχνος ο Θεός. Κι ο άνθρωπος επίσης.

Κι ίσως να ‘ναι έτσι. Αφού έτσι το βίωσαν: Τον άνθρωπο, κατ’ εικόνα και ομοίωση, να νικά το θάνατο. Κι ας έχουμε συνηθίσει στο αντίθετο: Τον άνθρωπο να προκαλεί το θάνατο και να τον διαιωνίζει χωρίς λύπη και χωρίς αιδώ. Ας πλανευθούμε, όμως, για μια στιγμή κι ας δεχτούμε μαζί τους πως ο άνθρωπος μπορεί ακόμη, και θέλει, το καλό. Ας μην αναρωτηθούμε για τα κίνητρα, ας μην ενοχλήσουμε την αφέλειά μας κι ας πιστέψουμε για λίγο στο θαύμα. Σ’ αυτό το νέγρικο τραγούδι που (δεν) πρόλαβε να μας πει ο Μάνος Ξυδούς: « Όλα έχουνε περάσει, Μαίρη, μη λυπάσαι πια...»

Κι ο παλιός ο κόσμος θα έχει γίνει ροκ. Χωρίς πείνα, χωρίς φτώχεια, χωρίς πολέμους, χωρίς διώξεις, χωρίς γενοκτονίες, χωρίς μίση, χωρίς φανατισμούς, χωρίς συμφέροντα, χωρίς αδικία, χωρίς βία, χωρίς εκμετάλλευση, χωρίς οικολογικές καταστροφές, χωρίς οικονομικές κρίσεις, χωρίς παράπλευρες απώλειες, χωρίς εργατικά ατυχήματα, χωρίς πνιγμούς στα σύνορα, χωρίς πρόωρους θανάτους, χωρίς ωραίους όρους και στατιστικούς αριθμούς να περιγράφουν την απώλεια του μέτρου και της ανθρωπιάς. Ας φανταστούμε να γίνεται πραγματικότητα ο κόσμος του Λένον. Και το όνειρο του Μάρτιν Λούθερ Κιγκ. Και πως κορίτσια αγόρια στη σειρά στήνανε χορό κι ο κύκλος τους αγκάλιαζε ολόκληρη τη γη...

Αύριο έτσι κι αλλιώς θα ξυπνήσουμε. Το ίδιο κι οι μεταλλωρύχοι. Μακριά από τους προβολείς και τις ζητωκραυγές, έχοντας επιβιώσει από το θάνατο να παλεύουν να επιβιώσουν από τη ζωή.

Γυμνό και γύμνια

2010-10-03T20:20:00.006+03:00

«Σώμα γυμνό

πλαγιασμένο ή όρθιο

άγνωστη γεωγραφία

χίλιες φορές μελετημένη

αποστηθισμένη

άγνωστη»

(Γιάννης Ρίτσος)

Η φωτογραφία της σημερινής ανάρτησης είναι του Παναγιώτη Λάμπρου, έχει τίτλο “Portrait of my British wife” κι έχει επιλεχθεί ως φιναλίστ για το βραβείο Taylor Wessing που διοργανώνει κάθε χρόνο η National Portait Gallery του Λονδίνου. «Αγαπώ το γυμνό περισσότερο από το πρόσωπο. Το πρόσωπο μπορεί να πει ψέματα, το γυμνό ποτέ», έλεγε ο Νίκος Εγγονόπουλος. Ωστόσο, διαφορετική ήταν η άποψη μιας από τις, κατά τ’ άλλα, πιο προοδευτικές εφημερίδες της Μ. Βρεττανίας, της Guardian, η οποία στην κριτική της για τη φωτογραφία τη δημοσιεύει από τη μέση και πάνω και αναρωτιέται πότε η τέχνη γίνεται ηδονοβλεψία.

Σε ένα εύστοχο κείμενό του, ο Νίκος Ξυδάκης παρατηρεί ότι η φωτογραφία, «είναι μάλλον μια κομψή, ανεπιτήδευτη ελεγεία για τη θηλυκότητα, μια υπόμνηση για την αυτοπεποίθηση του γυμνού σώματος προ πτώσεως και προ αμαρτήματος, αλλά και υπόμνηση για τον θαυμασμό του άρρενος προς το θήλυ» και σημειώνει ότι, «η συζήτηση που εγείρεται είναι: Πόσο έχει διαβρωθεί η αντίληψη που έχουμε για το γυμνό, για το φυσικό, το αδιαμεσολάβητο; Πόσο έχει ελαττωθεί η ανοχή μας για τα επιτρεπτά όρια απεικόνισης της τέχνης, εξαιτίας του κύματος πολιτικής ορθοφροσύνης και νεοσυντηρητισμού που σαρώνει τα τελευταία χρόνια;»

Η ανάλυση των νομικών και πολιτικών παραμέτρων του θέματος θα είχε σίγουρα ενδιαφέρον. Νομίζω, όμως, πως δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για το γυμνό σώμα αν δεν μιλήσει για τον έρωτα. Γιατί στον έρωτα το σώμα αποθεώνεται και γίνεται το μέσο για να φωτιστεί η ψυχή και να φανερωθεί ανόθευτη, ανυπόκριτη και ακέραια. «Δεν είχα να προσθέσω / άλλο στίχο / άλλη λέξη / στο σώμα σου βίωνα / όλη την ποίηση», γράφει ο Ρίτσος.

Στον αντίποδα, ο ολοκληρωτισμός, «εκεί όπου η οικουμένη δεν είναι παρά ένα γιγαντιαίο στρατόπεδο συγκέντρωσης ίδιων και απαράλλαχτων σωμάτων που η ψυχή τους είναι αθέατη» κι η μόνη αντίσταση του ανθρώπου είναι η προσπάθειά του «να μην είναι ένα κορμί όπως τα άλλα κορμιά», όπως γράφει ο Κούντερα.

Και σκέφτομαι πως ίσως να μην είναι τυχαίο που αυτοί οι βαθιά αντιερωτικοί κι ανερωτικοί καιροί στους οποίους ζούμε στέκουν αμήχανοι και φοβισμένοι μπροστά στο γυμνό σώμα. Αν αυτό που επιδιώκει ο κάθε ολοκληρωτισμός είναι την κατάργηση της ατομικότητας, νιώθω πως ο ολοκληρωτισμός του σήμερα το πετυχαίνει μέσα από την υποκριτική αδιαφορία του απέναντι στη σωματικότητα και τον υποβιβασμό του σώματος από τον καθρέφτη που αποκαλύπτει τη μοναδική ουσία του κάθε ανθρώπου σε ένα αντικαταστατό κι εναλλάξιμο μέγεθος χωρίς αξία. Κι έτσι, η κινητοποίηση όλων των αισθήσεων και των αισθημάτων σου για να πλησιάσεις τον άλλο, να τον καταλάβεις και να τον αισθανθείς καταργείται σιγά σιγά, δίνοντας τη θέση της σε μια πορνογραφική αντίληψη του κόσμου, όπου δεν υπάρχει τίποτε ξεχωριστό και μοναδικό να ανακαλύψεις πια. Κι αυτό καταλήγει να γίνεται πραγματικότητα κι η γύμνια του ανθρώπου – η εσωτερική – να είναι τελικά η μόνη αλήθεια του.

Η θλίψη

2010-09-25T18:12:00.000+03:00

Αλλάζει πρόσωπα η θλίψη
Μα εσύ κοιμάσαι.
Κυλά αργά αργά στις φλέβες
Χρωματίζει το βλέμμα γκρίζο
Χαράζει μια ακόμα ρυτίδα
Στη γωνιά του ματιού
Κι άλλη μια ρινίδα αθωότητας
Αφανίζεται.
Εσύ υποκρίνεσαι
Πως δεν ακούς τη σιωπή
Κι ενοχοποιείς βραχνές φωνές
Μελαγχολικούς ποιητές
Και πληγές γιατρεμένες από καιρό.
Σαν ξυπνήσεις
Στο πάτωμα
Χνάρια
Ενός αλλόκοτου χορού
Και ίχνη σκόνης
Από ένα φάντασμα που έγινε άνθρωπος
Κι ύστερα πάλι
Εξαΰλώθηκε.

(Το κορίτσι είναι του Egon Schiele)

Για μια ροδιά

2010-09-18T21:57:00.016+03:00

«...είναι πολύ προτιμότερο
το χάζεμα των αυτοκινήτων
από κάθε
θλιβερή βλάστηση
στο αυτάρεσκο τοπίο της γλώσσας (...)
με τα «σαφώς»,
«εντέλει»
και «σαφέστατα»
των πάσης φύσεως δικηγόρων.
Αν δεν πεθαίνει κάτι – είν’ η μοναξιά μας.»

Διαβάζω τους στίχους του Καρούζου κι ύστερα μια φράση του Χένρι Μίλλερ: «οι λέξεις είναι μοναξιά», γράφει. Και συνειρμικά σκέφτομαι όλους εκείνους τους λογής λογής πολιτικάντηδες, που με λέξεις εύηχες κι απολύτως κενές πασχίζουν να αναλύσουν τα τεκτενόμενα και να πείσουν για τις αρχές και τις προθέσεις τους. Μικρά και θλιβερά ανθρωπάκια, τραγικά μόνα, εγκλωβισμένα στα επικοινωνιακά τερτίπια τους, αποκομμένα από την πραγματικότητα κι απ' αυτούς που δήθεν εκφράζουν.

Η ζωή είναι αλλού, βλέπεις. Την ώρα που εκείνοι μιλούν, αυτή τραβά τη ανηφόρα της κι οι άνθρωποι οι καθημερινοί φορτώνονται το αληθινό βάρος των λέξεων και το κουβαλούν με κοφτές ανάσες από τη μια μέρα στην άλλη. Ξέρουν καλά τι θα πει «αγώνας» – είν’ η προσπάθεια να τα βγάλουν πέρα με στριφνούς εργοδότες, απαιτητικούς πελάτες, κακότροπες δημόσιες υπηρεσίες, μπλοκαρισμένους δρόμους και λογαριασμούς που τρέχουν. Τι θα πει «φόβος» – μη χάσουν την δουλειά τους, μη χάσουν τον άντρα τους, μη χάσουν τα παιδιά τους μπλεγμένα σε παλιοσυνήθειες, μη χάσουν την υγειά τους και χρειαστούν γιατρό. Τι θα πει «οικονομία» – να κυνηγούν τις προσφορές στις υπεραγορές για να ‘χουν χρήματα για ένα φτηνό πενθήμερο πακέτο διακοπών το καλοκαίρι . Τι θα πει «αδιέξοδο» – τα βράδια που οικογενειακώς στον καναπέ κοιτάζουν αποχαυνωμένοι ηθοποιούς και παρουσιαστές σε παράκρουση να τσιρίζουν και να χαζογελούν, και χαζογελούν μαζί τους μη έχοντας κάτι άλλο να πουν, κάτι να μοιραστούν, κάτι να ελπίσουν.

Σε μια ραδιοφωνική εκπομπή τις προάλλες, μια γυναίκα ζήτησε να ακούσει τη «Ροδιά τετράκλωνη» του Θεοδωράκη. Είχε επισκεφθεί, λέει, πρώτη φορά το σπίτι της στη Λάπηθο και το μόνο που απέμεινε ίδιο ήταν μια ροδιά φυτεμένη στην άκρη της αυλής. Ένα τραγούδι και μια ιστορία σαν τόσες άλλες – να σπαράζει η ψυχή...

Οι άλλοι στο μεταξύ συνεχίζουν να παρελαύνουν με τις όμορφες λέξεις τους. Επιτέλους, ας βρισκόταν κάποιος να τους πει να μην κουράζονται! Να μη μας κουράζουν. Και πως έτσι κι αλλιώς δεν είναι μικρό πράγμα να αγωνίζεσαι μόνο για μια ροδιά. Φτάνει να το παραδέχονταν. Κι ίσως κάπου εκεί να αντάμωνε η μοναξιά τους τη δική μας. Κι ίσως ο αγώνας τους να άρχιζε τότε να μας αφορά.

(Τα Ανθρωπάκια είναι του Γιάννη Γαΐτη)

«Τι νέοι που φτάσαμεν εδώ»

2010-09-05T00:17:00.007+03:00

Τον Καρυωτάκη τον διάβασα πρώτη φορά πρωτοετής φοιτήτρια. Δεν μπόρεσα να τον καταλάβω. Με απώθησε ο θλιμμένος και συνάμα σαρκαστικός μηδενισμός του σε μια περίοδο που ζητούσα να πιστέψω σε ιδεώδη και σε ήρωες. Με την Πολυδούρη ασχολήθηκα μόλις πέρυσι, στο τέλος του καλοκαιριού, θέλοντας κυρίως να ανιχνεύσω στους στίχους της τα σημάδια που της άφησε ο έρωτάς της για τον ποιητή. Με απογοήτευσαν ο υπέρμετρος λυρισμός της κι η επίμονη εξύμνηση της ματαίωσης. Ό,τι κράτησα απ’ τους δύο ήταν σκόρπια κομμάτια τους από μελοποιήσεις και μια μεγάλη περιέργεια για όσα δεν ξεδιάλυνα απ’ τον καθένα χωριστά κι απ’ το «μαζί» τους.

Η προβολή από τη ΝΕΤ της σειράς «Καρυωτάκης» με βρήκε στο εξωτερικό. Με τις φετινές καλοκαιρινές επαναλήψεις του ΡΙΚ μπόρεσα τελικά την δω κι ήταν αυτό η αφορμή για να αναζητήσω ξανά τους δύο ποιητές. Η σειρά καταφέρνει να απεικονίσει το περίγραμμα των δύο μορφών και της ιστορικής πραγματικότητας που τις περιέβαλλε. Στο βάθος, όμως, της ψυχής τους δεν μπαίνει. Ίσως να μην το επιδιώκει καν, αφού θα ήταν εκ των προτέρων μάταιο: Πώς να διεισδύσει κανείς σ' αυτούς τους τόσο έντονους και συνάμα εύθραυστους και διχασμένους χαρακτήρες που ούτε κι οι πιο κοντινοί τους δεν κατάλαβαν και για τους οποίους τα περισσότερα απ’ όσα έχουν γραφτεί τους προσεγγίζουν μονοδιάστατα, αποσπασματικά και από συγκρουόμενες σκοπιές;

Κι όμως είναι ανάγκη να τους ψάξει κανείς ολοκληρωτικά αν θέλει να τους αισθανθεί. Γιατί όπως σημειώνει ο Τέλλος Άγρας: «Για έναν αληθινό ποιητή, το έργο του, σαρξ εκ της σαρκός του και οστούν εκ των οστών του, δεν είναι άλλο, παρά τυχαία – και μοιραία – έκφραση της ζωής του». Έτσι, όταν γράφει για τον Καρυωτάκη: «Αυτός ερχόταν, μόνος του, απ’ αλλού. Ερχόταν αργά, από δρόμο δικό του», πρέπει κανείς να αποκωδικοποιήσει αυτή τη διαδρομή για να κατανοήσει την εξέλιξη της ζωής και της ποίησής του: Πώς καταγόμενος από μια συντηρητική και αυστηρή οικογένεια, μέρος του δημοσιοϋπαλληλικού συναφιού, ντυμένος πάντα κομψά και με βλέμμα και βάδισμα δίχως αυτοπεποίθηση, έρχεται λιτά και σκωπτικά να αμφισβητήσει και να αποδομήσει προκατασκευασμένες αξίες, όπως τον ηρωισμό, τη γραφειοκρατία, τη μικροκοινωνία, το Θεό, τον άνθρωπο και τον έρωτα και να εκφράσει την ασφυξία της αδιέξοδης εποχής του σε ένα ολοένα εντονότερο διάλογο με το θάνατο.

Και πώς αυτή του η πορεία διασταυρώνεται με αυτήν της Πολυδούρη, φύσει και θέσει διαφορετικής απ’ όσα μοιάζει να είναι ο ίδιος: Μιας γυναίκας σίφουνα, όπως θα γράψει η Λιλή Ζωγράφου, παρορμητικής, τολμηρής, αντισυμβατικής και προκλητικής που δεν την τρομάζει τίποτε και που δραπετεύει από παντού. Που, όμως, τα ποιήματά της πιο πολύ ξεχειλίζουν από ένα άκρατο συναισθηματισμό και μια αιωρούμενη πικρία, παρά φανερώνουν το δυναμικό και ελεύθερο χαρακτήρα της. Και που στο τέλος, κάτω από το βάρος του χαμένου της έρωτα, αφήνεται να πεθάνει.

«Εμένα τα τραγούδια μου ήταν μόνο για Kείνον», θα γράψει. Κι εκείνος: «Έφυγε; Δε θα ρθει πια; Τελευταία»; «Μια αιώνια παρεξήγηση. Να τι θα μείνει πάντα ανάμεσά τους», θα υποστηρίξει η Ζωγράφου. Μα ίσως και να μην έχει σημασία. Άλλωστε μια παρεξήγηση ό,τι κι εμείς έχουμε κρατήσει απ’ τον καθένα τους: ο μελαγχολικός ποιητής κι η ευαίσθητη ποιήτρια. Όσοι τουλάχιστον δεν είδαμε και δεν νιώσαμε πόσα πιο πολλά υπήρξαν: Τόσο ξένοι και τόσο νέοι στην εποχή τους. Και γι αυτό τόσο σημαντικοί στη δική μας.

(Ο τίτλος είναι στίχος από ποίημα του Καρυωτάκη.
Η φωτογραφία του Καρυωτάκη – Παρίσι, 1928 – έχει παρθεί από εδώ)

'Αλλη εποχή

2010-08-30T06:52:00.004+03:00

Δευτέρα πρωί.
Άλλη μέρα.

Το σκουπιδιάρικο πέρασε.
Μάζεψε
Φθαρμένα ψάθινα καπέλα
Πολύχρωμα μαντήλια
Ληγμένα αντηλιακά.
Πήρε μαζί τους
Καμένες φωτογραφίες
Από ταξίδια που έγιναν
Κι απ’ άλλα που άργησαν.
Ανάκατες κονσέρβες
Μ’ ανέμελες αλκοολικές κουβέντες
Σκουλαρίκια από κοράλια
Και μπουκάλια με μηνύματα
Που ρίξαμε στο νερό
Και πνίγηκαν.
Σε κάποια χωματερή
Θα λιώνουν
Τενεκεδάκια από μπύρες
Κι από ελπίδες
Χωνάκια παγωτό.
Ο κόσμος πια
Χωρίς
Γυαλιά ηλίου
Πιο φωτεινός
Κι ας συννεφιάζει.

Δευτέρα πρωί.
Άλλη εποχή.

Καλημέρα.

(Η φωτογραφία είναι του Νίκου Χρυσικάκη)

Τέλεια ανύποπτοι

2010-08-14T21:21:00.007+03:00

Αύγουστος μήνας των θλιβερών επετείων. Των μνημοσύνων. Των απωλειών. Ταξιδεύω στην Τυλληρία και σε μικρογραφία απεικονίζεται ο παραλογισμός της πατρίδας μου. Κάθε βουνοκορφή κι άλλη σημαία. Κυανά βαρέλια χαράζουν νοητές γραμμές. Μπερδεύονται τα χρώματα. Ίδια η ερημιά. Ποιο το νόημα; Στο ραδιόφωνο οι στίχοι του Μάνου Ελευθερίου: «Πώς το φεραν η μοίρα και τα χρόνια να μην ακούσεις ένα ποιητή;»

Στην άλλη άκρη του κόσμου, πολύ κοντά στο «Σημείο Μηδέν» της Νέας Υόρκης, εκεί όπου βρίσκονταν οι δίδυμοι πύργοι, πρόκειται να ανεγερθεί μουσουλμανικό τζαμί. Μνημείο της νίκης των δολοφόνων, το χαρακτηρίζουν όσοι τάσσονται εναντίον. Απόδειξη του σεβασμού στη θρησκευτική ελευθερία, όσοι τάσσονται υπέρ. Μεταξύ τους και ο Πρόεδρος Ομπάμα. Δύσκολα ερωτήματα: Πώς διαχειρίζεται κανείς τη μνήμη; Πώς την συμψηφίζει στο μέλλον; Μνήμη ή μέλλον; Επίπλαστα διλήμματα, μάλλον, για όσους τα φοβούνται και τα δυο.

Το μέλλον, έτσι κι αλλιώς, ξέρει πάντα να εκδικείται. Η μισή Ασία πνίγεται κι η μισή Ευρώπη καίγεται. Μαζί τους βουλιάζουν οικονομίες και πολιτικοί σχεδιασμοί. Ίσως στιγμίαια κλονίζεται κι εκείνο το αλαζονικό βλέμμα του ηγεμόνα. Κοντόφθαλμη και μυωπική παραμένει πάντα η διεθνής αντιμετώπιση των κλιματικών αλλαγών. Παράπλευρες απώλειες: οι απανταχού φτωχοί. Αύριο θα τους λέμε λαθρομετανάστες και θα κλείνουμε τα σύνορα.

Πίσω σ’ εμάς, σαν τίτλος βραδινού δελτίου ειδήσεων: «οι άνθρωποι συνωστίζονται στις παραλίες αναζητώντας λίγη δροσιά». Απορώ αν τη βρίσκουν επιδεικνύοντας τα καινούρια μαγιό και τους φετινούς κοιλιακούς τους σ’ ακριβούς καναπέδες παραλιακών καφετεριών. Η θάλασσα είναι ένα βάλσαμο της ψυχής κι ένα ξόρκι της μικροψυχίας, μα δεν το μάθαμε ποτέ σ’ αυτό τον τόπο. Προτιμούμε να την κοιτάζουμε σαν τουριστική αφίσα του ΚΟΤ. Να την θαυμάζουμε απ’ έξω. Χωρίς κίνδυνο να πνιγούμε, χωρίς ελπίδα να σωθούμε απ’ όσα μας πνίγουν.

Όπως ακριβώς και τον έρωτα. Αφού «η θάλασσα είναι σαν τον έρωτα: μπαίνεις και δεν ξέρεις αν θα βγεις», καθώς γράφει ο Χριστιανόπουλος. Πριν από μερικές μέρες ένας άντρας και μια γυναίκα στην Ινδία κόντεψαν να πληρώσουν με τη ζωή τους το ότι αγαπήθηκαν παρότι κατάγονταν από διαφορετικές κάστες. Άλλοι δεν γλιτώνουν και γίνονται θυσία στο «Θεό των μικρών πραγμάτων». Οι πιο πολλοί προτιμούμε να μένουμε στα ρηχά, «τέλεια ανύποπτοι στην ομορφιά» μας, όπως λέει κάπου αλλού ο ποιητής. Χωρίς βυθούς, χωρίς ναυάγια.

(Η φωτογραφία είναι του Benjamin Arthur και δημοσιεύθηκε στον Guardian)

Καρέζη

2010-07-27T15:09:00.005+03:00

Έφυγε σαν σήμερα...
Ένα τραγούδι, κάτι σαν λυγμός, που τραγούδησε λίγο πριν το τέλος...
Δυστυχώς δεν μπορώ να το ανεβάσω στο blog. Μπορείτε όμως να το ακούσετε εδώ:

YouTube - ΤΖΕΝΗ ΚΑΡΕΖΗ - Χάθηκα μέσα στη ζωή μου

Ανοιχτοί λογαριασμοί με το ρατσισμό

2010-07-22T23:49:00.005+03:00

«Ο Τόμι δεν ήθελε να μου μιλήσει. Στην αρχή δε με κοιτούσε καν. Πουθενά δεν κοιτούσε. Η φωνή του ήταν σιγανή, σχεδόν παιδική. Μόνο όταν φτάσαμε στη νύχτα – στη νύχτα που τον πυροβόλησαν – η φωνή του δυνάμωσε. Μιλούσε γρήγορα και θυμωμένα. Συνέχισε όμως να μην κοιτάει πουθενά. Το ένα του χέρι χάιδευε συνεχώς το άλλο. Μόνο κάποιες στιγμές το δεξί του χέρι έφευγε, υψωνόταν και γινόταν «ομπρέλα» στο σημείο όπου είναι ακόμη φυτεμένη η σφαίρα. Οι γιατροί δε διακινδυνεύουν να του βγάλουν τη σφαίρα από το κεφάλι κι αυτός δεν μπορεί να το πάρει απόφαση. Τον ενοχλεί. Δεν μπορεί να καταλάβει γιατί βρέθηκε εκείνο το βράδυ στο δρόμο του Καζάκου. Γιατί δεν έτρεξε όταν είδε το όπλο να τον σημαδεύει στο κεφάλι. Και ο Θεός τι έκανε; Γιατί τον άφησε απροστάτευτο; Γιατί τον άφησε να έρθει στην Αθήνα; Γιατί δεν τον έσπρωξε να φύγει μια ώρα αρχύτερα για το Λονδίνο, αφού εκεί ήθελε από την αρχή να πάει; Τώρα όλα μπερδεύτηκαν. Όλα σταμάτησαν. Και τα όνειρα και τα σχέδια. Ακόμη κι η ηλικία του σταμάτησε τη νύχτα που τον πυροβόλησαν. Πόσων χρονών είσαι, Τόμι;, τον ρώτησα. Ήμουν τριάντα όταν ο άνθρωπος αυτός με πυροβόλησε. Από τότε έχουν περάσει έξι χρόνια.»

Το πιο πάνω απόσπασμα είναι από τον πρόλογο στη συνέντευξη του Τόμι Κόφι Μάρκους στο Σταύρο Θεοδωράκη, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο «Ο δρόμος για την Ομόνοια». Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου γράφει: «Το φθινόπωρο του 1999 ο Τόμι, ο Τίμοθι και άλλοι επτά άνθρωποι έπεσαν πυροβολημένοι στους δρόμους γύρω από την Ομόνια. Ήταν «ξένοι» και το θέμα έφυγε γρήγορα από τα πρωτοσέλιδα και τα δελτία. Η Αθήνα όμως, η Ελλάδα ολόκληρη, συνεχίζει να έχει ανοιχτούς λογαριασμούς με το ρατσισμό...»

Στις 20 Ιουλίου 2010, στο κέντρο της Λευκωσίας, δύο «ξένοι» βρέθηκαν στο δρόμο πορείας και προπηλακίστηκαν. Λίγο αργότερα, ένας άλλος «ξένος» δέχτηκε επίθεση από ομάδα προσώπων. Για να γλυτώσει έπεσε σε διερχόμενο αυτοκίνητο. Οι φασίστες συνέχισαν να τον χτυπούν. Το θέμα πέρασε από μερικές εφημερίδες και δελτία ειδήσεων. Θα προσπεραστεί γρήγορα. Η Λευκωσία, όμως, η Κύπρος ολόκληρη, έχει πια ανοιχτούς λογαριασμούς με το ρατσισμό. Πρέπει να τους κλείσουμε, όσο είναι καιρός.

Τριάντα και κάτι

2010-07-12T21:52:00.009+03:00

Ήταν νύχτες με μπύρες στην παραλία. Άλλες χωμένοι σε βαρκούλες που το ξημέρωμα θα έβγαιναν για παραγάδι. Ήθελα τόσο να ερωτευτώ έναν ψαρά. Ένας συμφοιτητής απ’ την Κάλυμνο μου ‘ταζε να γίνει σφουγγαράς για να τον αγαπήσω. Ήταν τα μεγάλα καράβια στον ορίζοντα φωτισμένα. Κάποια μέρα θα φεύγαμε μαζί τους. Αυγουστιάτικα φεγγάρια κι εμείς μετρούσαμε τα αστέρια. Γελούσαμε. Με τη Μαρίνα μάθαμε όλους τους στίχους των Κατσιμιχέων για να τους τραγουδούμε στη συναυλία. Όλοι διαφορετικοί, όλοι ίσοι. Ξημερωβραδιαζόμασταν στα γρασίδια. Οι γραμμές στα χέρια νωπές. Σημάδια από πορείες που θα κάναμε παρέα. Ένα παλιό σπίτι, κάπου στην Παπάφη, πουλιόταν. Με τον Ξενή παίξαμε το πρώτο μας Λόττο. Θα κερδίζαμε και θα το παίρναμε. Θα συναντιόμαστε εκεί τα παιδιά του αγώνα. Με βιβλιοθήκη, αίθουσα προβολών και ταράτσα. Οι πατούσες σκληρές. Περπατούσαμε ξυπόλητοι. Πευκοβελόνες. Διαβάζαμε βιβλία κάτω απ’ τα πλατάνια. Θυμάσαι τον Παπαλάγκι; Πόσα αντίτυπα είχαμε πάρει; Το τελευταίο κάπου το δάνεισα. Είσαι ένας τζένταϊ, έλεγε η Κούλα. Η Μαρία ανακάλυπτε τον Καρούζο. Εμένα οι φίλοι μου είναι μαύρα πουλιά, η Γώγου. Δε μου πήγαινε το μαύρο. Ήθελα χρώματα. Η Ζωή ζωγράφιζε στις γάμπες της λουλούδια. Η Άννα έγραφε σαν τη Βαμβουνάκη. Πρωτομαγιά με τον Πομφόλιξ να πάρουμε τους δρόμους μας πίσω. Η Χριστίνα χάραξε σ’ ένα πεζοδρόμιο Χ+Ε=LFE. Εσύ κυνηγούσες την αστυνομία. Έκλεισα τα 20 σε μια λίμνη στη Στοκχόλμη. Μπορούσα τα πάντα. Εκεί κι ο Νεόφυτος... ύστερα έφυγε. Στο Βερολίνο μια κάρτα έδειχνε ανθρώπους να γκρεμίζουν το τείχος. Τη χάρισα στη Μεράλ... για την πατρίδα μας, της είπα. Το Μαράκι θα γινόταν πολεμική ανταποκρίτρια. Η Μάρθα ξεκινούσε για παραστάσεις στην Αλβανία. Ο Μαυροκέφαλος τηλεφωνούσε τρεις η ώρα το πρωί για να μου παίξει μαντολίνο. Με τη Δέσποινα στη Bruges με ανοιχτά παπούτσια κι έβρεχε. Μαζεύαμε ιδέες να φέρουμε πίσω μαζί μας. Η Νατάσα ήθελε να μπορούσαμε να κυβερνήσουμε. Κι ο Δημήτρης κάτι να γίνει να αλλάξει η κατάσταση. Συναντήσεις, συζητήσεις, μπουκάλια κρασί και να ονειρευόμαστε. Θα μετακομίζαμε στο Τρόοδος και θα ταξιδεύαμε όλοι μαζί. Θα συνεχίζαμε να πιστεύουμε. Και να επιμένουμε. Και να γελούμε.

Τώρα τριάντα και κάτι. Κι είναι μια θλίψη στα μάτια σου... Τα καράβια έφυγαν και μας άφησαν πίσω. Χάσαμε στ’ αστέρια το μέτρημα κι εκείνη τη σπίθα που έμοιαζε άσβεστη. Συνηθίζουμε σιγά σιγά και χωρίς. Μέρα τη μέρα περισσότερο. Κι είμαστε καλά. Αλήθεια. Τα καταφέρνουμε. Κι έρχονται καινούριες μέρες, όμορφες, πιο όμορφες ίσως. Μόνο που μελαγχολούμε καμιά φορά. Κάτι τέτοιες νύχτες καλοκαιριού, ας πούμε, που στις πλατείες παίζει μουσική. Μου λείπετε...

(Οι πεταλούδες είναι του Salvador Dali)

Ο ψυχογράφος Ντοστογιέβσκη

2010-07-08T17:48:00.002+03:00

Οι περιγραφές των χαρακτήρων του Ντοστογιέβσκη μοιάζουν με ρεαλιστικό έργο τέχνης. Όλα είναι εκεί: Κάθε υποδόρια σκέψη, κάθε κρυφή επιθυμία, κάθε υπόκωφο κίνητρο, κάθε διάφανος πόθος, κάθε αμυχή, όλα τα σιωπηρά πάθη. Μόνο που αν ο ρεαλισμός αναπαριστά την πραγματικότητα χωρίς να επιχειρεί να την αξιολογήσει ή να εντοπίσει τα γενεσιουργά αίτιά της, ο Ντοστογιέβσκη κάνει ακριβώς το αντίθετο: Ξεγυμνώνει την ανθρώπινη ψυχή, ξεκλειδώνοντας και φανερώνοντας όλες τις αντιφάσεις, τις αντιθέσεις και τις συγκρούσεις της. Κι είναι σαν να σου αποκαλύπτονται την ίδια στιγμή το φως και το σκοτάδι, τα προφανή και τα αόρατα, η νοσηρότητα και το μεγαλείο. Και τρομάζεις. Συγκλονίζεσαι. Έχεις δεθεί παντοτινά με τους ήρωες και τις υπόγειες διαδρομές της ψυχής τους. Που δεν είναι αληθοφανείς, αλλά είναι αληθινές.

Κι απορώ: Είναι οι άνθρωποι που συναντώ και συναναστρέφομαι στην καθημερινότητά μου τόσο σύνθετοι, τόσο πολύπλοκοι, τόσο στην πραγματικότητα απόμακροι και δυσπρόσιτοι, που μόνο με διεισδυτική και κοπιαστική παρατηρικότητα μπορείς να τους καταλάβεις; Ή οι ψυχοσυνθέσεις τους είναι πια μονότονες; Ή μονοδιάστατες είναι μόνο οι ερμηνείες που τους δίνουμε; Ή μήπως η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση; 'Εχει υποκύψει, δηλαδή, τόσο η ανθρώπινη ψυχή, όσο και το ενδιαφέρον μας γι αυτήν, στην επιδερμικότητα, τη βιασύνη και την ευκολία που χαρακτηρίζει τα περισσότερα γύρω μας;

Και κατ’ επέκταση, πόσους ανθρώπους, απ’ αυτούς με τους οποίους γνωρίζομαι, γνωρίζω; Και πόσοι με ξέρουν, πόσοι μ’ έχουν νιώσει πραγματικά; Κι εγώ μπόρεσα ποτέ να δω τον εαυτό μου, να φτάσω στο βάθος του, να το αντέξω; Κι αν μένουμε όλοι επτασφράγιστα μυστικά για τους άλλους, μα και για εμάς τους ίδιους, σε ποιες επιφανειακές εντυπώσεις έχουμε στηρίξει τις επιλογές μας, σε ποια πλασματικά σχήματα έχουμε περικλείσει τις σχέσεις μας, με ποιες ανώδυνες ψευδαισθήσεις χαραμίζουμε τη ζωή μας;

Ο Νίτσε έλεγε πως ο Ντοστογιέβσκη είναι ο μόνος ψυχολόγος από τον οποίο είχε να μάθει κάτι. Εκτός όμως από την ικανότητα να ξετυλίγει τα νήματα της ανθρώπινης ψυχής, είχε, νομίζω, μια δύναμη ακόμη ισχυρότερη: το να προκαλεί ερωτήματα. Κι έτσι να σε κάνει να αισθάνεσαι ξένος, ακόμη και προς τα πιο δικά σου, τις πιο στέρεες βεβαιότητές σου. Να σε αναγκάζει τα δεις τα πράγματα απ' την αρχή. Να έρθεις πιο κοντά τους. Να τα αμφισβητήσεις. Να τα ανατρέψεις. Να αναζητήσεις νέες αλήθειες. Να βγεις στο δρόμο. Κι αυτό είναι από μόνο του σπουδαίο...

(Η φωτογραφία είναι της Benedicte Emsens)

Θα σου ζητήσω συγγνώμη που σε μεγάλωσα εδώ

2010-06-29T15:11:00.016+03:00

Όχι, δεν φτάνει που ‘ναι ένα χρυσοπράσινο φύλλο ριγμένο στο πέλαγο. Που ‘ναι μια όμορφη, μα πικραμένη Παναγιά. Ένα νησί Αγίων και μαρτύρων. Με ελιές τζιαι τερατσιές πάνω στο ρότσο τους. Όχι, δεν φτάνει που ‘ναι ο τόπος που μας ανάγιωσε. Ο ποτισμένος από τον ιδρώτα των γονιών και των παππούδων μας. Ο πλουτισμένος απ’ τις εφηβικές αναμνήσεις μας από βόλτες και ήχους κιθάρας. Από θροΐσματα κυμάτων και αυγουστιάτικων φεγγαριών. Από κυκλάμινα και καλοκαιρινά δειλινά που μυρίζουν γιασεμί. Όχι, δεν φτάνει που μας έδωσε φίλους με καθαρά βλέμματα και γάργαρα γέλια. Που αχνοφώτισε την ελπίδα για μια ζωή όμορφη κι απλή. Που μας στέρησε το ταξίδι, μα μας έταξε το λιμάνι και πως θα βγάλουμε ρίζες να ανεβούμε λίγο ψηλότερα.

Κι ίσως να μπορούμε να αντιπαρέλθουμε τη ρηχότητα, το νεοπλουτισμό και τη βλακεία που συναντούμε καθημερινά στους κατά τ’ άλλα μορφωμένους συντοπίτες μας. Τη θλιβερή ιδιωτικότητά τους. Τα συμπλέγματα κατωτερότητας και εξουσίας που κουβαλούν και εκδηλώνουν. Την ανάγκη τους να έχουν για να είναι. Τη μοναξιά και τ' αδιέξοδά τους που δεν τελειώνουν μ’ ένα καλό γάμο, δυο ταξίδια το χρόνο και τον πολιτισμό της Βίσση. Και την ανικανότητά τους να ονειρευτούν κάτι νέο, να προτείνουν, να δημιουργήσουν, να διεκδικήσουν κάτι καλύτερο.

Ίσως αυτά να μπορούμε να τα προσπεράσουμε. Αλλά πώς να συνεχίσουμε να σφυρίζουμε αδιάφορα όταν ένα ολόκληρο πολιτικό σύστημα έχει στην ημερήσια ατζέντα του, χωρίς περίσκεψη, χωρίς λύπην και χωρίς αιδώ, τη συντήρηση των πιο πάνω; Όταν ένα σύστημα έχει στηρίξει την ύπαρξή του σε μια κοινωνία μικρών ανθρώπων χωρίς ανάστημα και χωρίς μέτρο, όπου όλα μπορούν να χορηγηθούν φτάνει να μπορούν να ανταλλαχθούν; Γιατί εδώ, όπως και σε κάθε καλή δημοκρατία, η κάθε ψήφος (κι η κάθε μίζα) μετρά. Εννοείται για το δικό σου συμφέρον. Για να ‘χει, ας πούμε, το παιδί σου στο δημόσιο σχολείο το δάσκαλο που προτιμάς, για να απαλλαχθεί απ’ το στρατό και να διοριστεί στο δημόσιο ή σε κάποιο Δ.Σ., για να πάρεις την προαγωγή ή τη μετάθεσή σου, για να γλυτώσεις τη φυλακή, για να εξεταστεί κατά προτεραιότητα η αίτησή σου, για να σου παραχωρηθεί κατ’ εξαίρεση κάποιο επίδομα, για να σου ανατεθεί το μεγάλο έργο που θα τελειώσεις σε τριπλάσιο χρόνο και κόστος, για να μην απαλλοτριωθεί το δικό σου κτήμα ή να μην κηρυχθεί ως διατηρητέο το δικό σου σπίτι, για να σκεπαστούν τα αρχαία που βρέθηκαν κάτω απ’ το νέο σου “project”, για να χτίζεις ανενόχλητα σε πολεοδομικές ζώνες που δεν το επιτρέπουν ή στις παραλίες, που ήταν για όλους κι έμειναν προνόμιο των εχόντων και των προυχόντων, για να περνάς καλά γενικότερα και για να διαιωνίζεις το είδος και το ήθος σου.

Σ’ αυτό το σύστημα, σ’ αυτή την κοινωνία, σ’ αυτή την πολιτεία δεν θέλω να ανήκω. Κι ας μην ξέρω πώς γίνεται να σταματήσω τούτο το σαπιοκάραβο που πάει στο βρόντο και να κατεβώ. Να μην είμαι συνένοχος. Μόνο να προλάβω να ρίξω μια φτυσιά στα πρόσωπά τους από αριστερά μέχρι δεξιά, τώρα που πια οι μάσκες έπεσαν.

(Ο τίτλος είναι στίχος του Αλκίνοου Ιωαννίδη από το τραγούδι του «Πατρίδα».
Ο Πάπας είναι του Francis Bacon. )

Τελειώνει η έμπνευση;

2010-06-19T15:07:00.012+03:00

Τελειώνει η έμπνευση; Η ικανότητα των πραγμάτων να σε γοητεύουν; Να σε εκπλήσσουν; Να σου αποκαλύπονται; Να σου ανοίγουν νέους δρόμους στη σκέψη; Να οξύνουν τις αισθήσεις σου, να λειαίνουν τα αισθήματά σου; Τελειώνει η επιμονή σου να παρατηρείς; Να αφουγκράζεσαι ακόμα και τη σιωπή; Να βλέπεις όσα φαίνονται και να διαισθάνεσαι τα άλλα; Να διακρίνεις τις αποχρώσεις; Να μην αρκείσαι στις προφανείς εκδοχές; Να αναζητάς τις κρυφές διηγήσεις, τις αιρετικές ερμηνείες; Τελειώνει η ευαισθησία σου; Η δύναμή σου να συγκλονίζεσαι; Η αντοχή σου να συγκινείσαι; Τελειώνει η επιθυμία σου να μοιράζεσαι την ομορφιά, να αρνείσαι την ασχήμια; Να κοινωνείς την άγνοιά σου, την αγωνία, το δέος σου; Να φυλάς τη μοναξιά σου; Τελειώνει η υπομονή σου να εκτίθεσαι; Να τσαλακώνεσαι; Να μην καταλαβαίνεις; Να μη σε καταλαβαίνουν; Να μην τους αφοράς; Τελειώνει η εμμονή σου να αναρρωτιέσαι, να ρωτάς; Να καταλήγεις σ’ αδιέξοδα; Να κάνεις στο πλάι, να κάνεις πίσω; Να ξεκινάς απ’ την αρχή; Τελειώνει η παραδοχή πως δεν έφτασες; Πως έχεις δρόμο ακόμα; Πως όσο πλαταίνει η γνώση τόσο μακραίνει η αμφιβολία; Τόσο πληθαίνει η αμφισβήτηση; Ακόμη και του εαυτού σου; Τελειώνει η δίψα σου να μη μείνεις εδώ; Να μην πεθάνεις;

Δεν ξέρω. Ίσως φθίνει κάτω απ’ το βάρος της καθημερινής επαφής με τετριμμένες καταστάσεις και μικρούς ανθρώπους. Ίσως τη φθείρει η ροπή προς το εύκολο, η έλξη προς το τίποτα, το τόσο τίποτα τριγύρω. Ίσως κουράστηκε να έχει αντιστάσεις, ίσως απογοητεύτηκε. Αφού γνωρίζει πως δεν «τελειώσανε πια τα ερωτήματα που δεν περιμένουν απάντηση», πως δεν τελειώνουν ποτέ.

«Κι όμως πρέπει να βρει ένα νόμισμα η ζωή». Και το ξέρεις καλά. Γι αυτό, ίσως πάλι απλώς ξαποσταίνει. Ίσως σωπαίνει λαμβάνοντας φακέλους «γεμάτους σύννεφα και θύελλες» κι ακούγοντας, σαν ήρεμη ελιά, τους ανέμους. Κι ανεπαίσθητα τους αποκωδικοποιεί. Μέχρι να μπορέσει να τους εκφράσει και πάλι. Να τους ξορκίσει. Κι ίσως τούτη η διαδικάσια να είναι η ζωή. Η δική σου τουλάχιστον...

Υ.Γ.: Έφυγε στα 87 του ο Πορτογάλος Νομπελίστας συγγραφέας Ζοζέ Σαραμάγκου. Πριν από 2 χρόνια ξεκίνησε να γράφει καθημερινά σε δικό του blog. Πέρυσι δημοσίευσε το τελευταίο του βιβλίο. Παλαιότερα είχε γράψει πως, «είμαστε τυφλοί γιατί είμαστε νεκροί, που κάνει το ίδιο».

(Ο πρώτος στίχος σε εισαγωγικά είναι του Τίτου Πατρίκιου. Οι άλλοι δύο του Ελύτη.
“The False Mirror” είναι του René Magritte)

Φτωχή ανθρωπότητα...

2010-06-10T22:16:00.009+03:00

«Φτωχή ανθρωπότητα, δεν μπόρεσες ούτε ένα κεφαλαίο να γράψεις ακόμα»
Τάσος Λειβαδίτης

Δευτέρα πρωί κι ένα μήνυμα από ένα φίλο στο ηλεκτρονικό μου ταχυδρομείο: «Εδιάβασα το πιο κάτω στον Πολίτη. Ξέρω ότι υπάρχουν και άλλες τέτοιες ιστορίες και στις δύο πλευρές. Σπάζει η καρδιά σου. Πώς μπορείς να σκοτώσεις κάποιον έτσι και να μην σκεφτείς αν μη τι άλλο τους δικούς του ανθρώπους; Μισή σταλιά τόπος. Φοβερά πράγματα.»

Ήταν ένα κείμενο γραμμένο σε πρώτο ενικού: «Ονομάζομαι Sami Huseyin Arap και είμαι 28 χρονών... Αν μετρήσεις τα χρόνια από τότε που είμαι «αγνοούμενος», θα έπρεπε τώρα να είμαι 75 χρονών αλλά ο χρόνος σταματά εκεί για τους πεθαμένους (...) Η οικογένειά μου είναι από την Αγία Ειρήνη (Akdeniz) που ήταν μεικτό χωριό... Μου άρεσε να ταξιδεύω και έπαιρνα τη γυναίκα μου Hursiye σε διάφορα μέρη με τη μοτοσυκλέτα μου... Είχαμε δύο παιδιά (...) Αγαπούσα τα παιδιά μου - ο γιος μου ήταν μόλις τριών χρονών και η κόρη μου τεσσάρων (...) Στις 31 Δεκεμβρίου 1963 (...) πήγα για να αγοράσω τα τσιγάρα και να δω αν οι γονείς μου ήταν καλά και ακριβώς μετά τα Καζιβερά, ενώ περνούσα από το Πραστειό, με πυροβόλησαν και σκοτώθηκα πέφτοντας από τη μοτοσυκλέτα μου (...) Η γυναίκα μου με περίμενε να επιστρέψω (...) Η μικρή μου κόρη, την οποία φώναζα Djurdjunadjik διαισθάνθηκε ότι συνέβη κάτι πολύ κακό. Συνήθιζα να τραγουδώ στην κόρη μου και χόρευε και μου άρεσε πολύ να τη βλέπω να χορεύει. Τώρα έκλαιγε για μένα (...) Καλώ τους ανθρώπους του Πραστειού, από την περιοχή Μόρφου, να πούνε την αληθινή ιστορία για το τι πραγματικά μου συνέβη και πού είμαι θαμμένος. Για το καλό της ανθρωπότητας (...) Η ψυχή μου θα ησυχάσει μόνο τότε, καθώς τα εγγόνια μου θα επισκέπτονται τον τάφο μου για να βάλουν λουλούδια, τουλάχιστον μια φορά το χρόνο και μπορώ να αναπαυτώ ειρηνικά στο όμορφο χωριό που λέγεται Αγία Ειρήνη (...) Όλοι μας αξίζουμε λίγη γαλήνη στην ψυχή μας στο νησί αυτό, δεν είναι; Εμείς έχουμε χάσει αλλά ας αφήσουμε τα παιδιά και τα εγγόνια μας να βρουν αυτή τη γαλήνη...»

Την ίδια μέρα, σ’ ένα άρθρο στην Ελευθεροτυπία, ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών έγραφε για την «εποχή της λογοδοσίας», με αφορμή τα δέκα χρόνια από όταν τέθηκε σε ισχύ η Συνθήκη της Ρώμης, με την οποία ιδρύθηκε το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Το Δικαστήριο αποβλέπει στην ανάδειξη της ατομικής ευθύνης για τη διάπραξη μερικών από τα σοβαρότερα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Σκοπός του, δηλαδή, είναι η τιμωρία των φυσικών και ηθικών αυτουργών κι, η μέσω αυτής, αποτροπή της επανάληψης τέτοιων εγκλημάτων στο μέλλον. Μέχρι σήμερα το Δικαστήριο έχει ξεκινήσει πέντε έρευνες που αφορούν στην Ουγκάντα, στο Κόγκο, στο Νταρφούρ, στην Κεντρική Αφρική και στην Κένυα. Καμία δεν έχει ολοκληρωθεί, ενώ τέσσερα άτομα έχουν προφυλακιστεί. Πολλοί περισσότεροι καταζητούνται.

Το διεθνές ποινικό δίκαιο ήρθε να συμπληρώσει την υποχρέωση των κρατών για προστασία και σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Πλέον κράτη και άτομα είναι υπόλογα, σε διεθνές και εσωτερικό επίπεδο, για τις προσβολές δικαιωμάτων για τις οποίες ευθύνονται. Στη θεωρία. Στην πράξη οι επιθέσεις σε αμάχους, οι σφαγές, οι εξαφανίσεις, τα βασανιστήρια, οι αυθαίρετες συλλήψεις, οι άδικες δίκες, οι διακρίσεις, η λογοκρισία και τόσες άλλες παραβιάσεις δικαιωμάτων συνεχίζονται με άλλες αφορμές και άλλες μορφές. Κι ίσως η ανάπτυξη μιας «κουλτούρας δικαιωμάτων» να έχει βοηθήσει στη μείωση των παραβιάσεων (ή στην καλύτερη συγκάλυψή τους), αλλά μόνο μια «κουλτούρα ανθρώπων» θα βοηθήσει στην πραγματική, στην ουσιαστική εξάλειψή τους.

'Οταν ο καθένας θα πονεί με το «κακό» που συμβαίνει στον άλλο. Και θα συναισθάνεται τη σημασία του. Και δεν θα μπορεί να το πράττει. Ούτε να το δικαιολογεί. Ούτε να το προσπερνά. Τότε μόνο, ίσως, η Ανθρωπότητα να μπορέσει να γραφτεί με κεφαλαίο.

(Η «3η Μαΐου 1808» είναι έργο του Goya)

Του καλοκαιριού

2010-05-24T11:29:00.011+03:00

Μύρισε καλοκαίρι. Τα χαλιά μαζεύτηκαν κι άνοιξαν τα παράθυρα. Τραπεζάκια έξω κι οι φίλοι συναντιούνται για μπύρα, τα παιδιά για παγωτό. Στους δρόμους φορτηγά φορτωμένα καρπούζια, στις βιτρίνες πολύχρωμα φουστάνια κι εμπριμέ μαγιό, στις διαφημίσεις πακέτα ονειρεμένων διακοπών σ’ εξωτικούς τόπους. Στο ράδιο καινούρια τραγούδια χαρούμενα και στις πλατείες οι πρώτες υπαίθριες συναυλίες. Η αγωνία στις τηλεοπτικές σειρές κορυφώνεται και φθίνει στο πολιτικό σκηνικό. Η μέρα μεγαλώνει και τα όνειρα του ύπνου γίνονται ανάλαφρα. Σαν τα κορμιά που κόβουν τώρα λιπαρά και σοκολάτες και ξεκινούν εντατικές κούρες σε ινστιτούτα αισθητικής και γυμναστήρια. Κάπως έτσι ξορκίζεται το άγχος της παραλίας και με βιβλία τσέπης οι απωθημένοι έρωτες. Με κοκτέηλ και με φραπέ σβήνει η δίψα μας.

Μόνο που τα βράδια πέφτει ακόμα μια ψύχρα... Λες και το καλοκαίρι αντιστέκεται, λες και χλευάζει την αδημονία μας.

Και με πιάνει μια θλίψη με κάτι στίχους χειμωνιάτικους, «Τρικάταρτο η αγάπη σου και ο καιρός αρμύρα...». Και με το διάσημο μπλε αδιάβροχο του Cohen, “And thanks for the trouble you took from her eyes…”. Και γυρεύω πάλι να παιδέψω την ψυχή μου με το σκοτεινό κόσμο του Ντοστογιέβσκη, να νιώσω ποιο το έγκλημα και ποια η τιμωρία. Να καταλάβω πώς οι μέρες περνούν γεμάτες υποσχέσεις και συνάμα χλωμές. Και πώς μένει πάντα αυτό «που αδιανόητα κι αδιάλειπτα θα λείπει», όπως γράφει ο Σταυρόπουλος. Και πώς τα ματαιωμένα καλοκαίρια σκιάζουν αυτά που θα ‘ρθουν...

«Πώς σε βγαλαν και πάλι οι λέξεις σου εδώ;», θα ρωτήσεις. Σσσσσσς........ Μη μιλάς. Άκου τα βήματά τους. Τ’ ακούς πιο εύκολα τα βράδια, όταν κάνει δροσιά. Δεν χρειάζεται να ‘χει φεγγάρι. Στο σκοτάδι βρίσκουν πιο εύκολα το δρόμο για να βγουν στον αέρα. Δεν σέρνουν κανένα χορό, δεν έχει μουσική. Χωρίς ρυθμό πορεύονται, καθεμιά κουβαλώντας απλώς την αλήθεια της. Κι έτσι συναντιούνται, όπως ανταμώνουν οι ψυχές που αντέχουν να αφουγκραστούν τους παλμούς τους. Για λίγο μόνο. Κι απ’ το σμίξιμό τους βγαίνουν ποίηματα τέλεια σαν μωρά. Πρέπει να ‘σαι εκεί, εσύ με τη σιωπή σου και δίχως τίποτ’ άλλο. Ν’ ακούσεις το πρώτο τους κλάμα. Το πρώτο δικό σου. Τότε που τα καλοκαίρια σήμαιναν πόδια ξυπόλητα στην άμμο. Και το νερό που έτρεχε ξέπλενε μόνο τα μάτια για να δουν τον κόσμο φωτεινό...

(Το Κορίτσι με ανεμιστήρα είναι του Paul Gaugin)

«Υπέρ των μοναχικών συμφερόντων»

2010-05-16T18:50:00.002+03:00

Aπόσπασμα από συνέντευξη της Κικής Δημουλά, που δημοσιεύεται στην Καθημερινή της Κυριακής (έκδοση Κύπρου), 16/5/10:

«Η ποίηση επειδή, όπως αρέσει τουλάχιστον στους ποιητές να πιστεύουν, έχει το άτυχο χάρισμα να προαισθάνεται, να προβλέπει τις δύσκολες καταστάσεις γύρω μας, είναι μια διά βίου διαδηλώτρια υπέρ των μοναχικών συμφερόντων της ύπαρξής μας, με τη μοναδική όμως ιδιαιτερότητα ότι τα συμφέροντά της αποβαίνουν να είναι και συμφέροντα του ανθρώπου, επειδή το είναι της συμπίπτει με ό,τι είναι ο άνθρωπος και με τα όσα πάσχει. Πρόκειται για μια αέναη ελεύθερη πορεία λόγου, λέξεων, φιλήσυχη, που δεν κλείνει τους δρόμους, δεν εμποδίζει την κυκλοφορία των πεπρωμένων, απλώς τα καταγγέλλει στην ιθύνουσα έρημο, ότι παρκάρουν ατιμωρητί επάνω στου καθενός το πράσινο οικολογικό αύριο και το αφανίζουν. Πώς βοηθάει και πώς παρηγορεί; Δεν ξέρω αλήθεια. Ίσως με το να περιγράφει τις ωραίες, γεμάτες, συναρπαστικές στιγμές που μπορούμε να ζήσουμε, αρμενίζοντας σε μια σάπια βάρκα που μπάζει νερά, έτοιμη να βουλιάξει, αλλά όχι μ' ένα κότερο...»

(Το έργο είναι του Jackson Pollock)

Την Ελλάδα θέλομεν

2010-05-08T23:58:00.013+03:00

Εμείς αλλιώς τη μάθαμε την Ελλάδα. Στα σχολικά μας βιβλία ήταν πάντα γεμάτη φως, ήρωες και ποιητές και πρώτη τη δική της ιστορία διδαχθήκαμε. Η δική μας, όλη κι όλη, ένα σύνθημα στον τοίχο: «Την Ελλάδα θέλομεν κι ας τρώγωμεν πέτρες». «Όμως αντισταθμίζει που γράφουμε ελληνικά» έγραφε ο Μόντης κι μας συγκινεί ακόμη ο στίχος του Βαγορή «Την Ελλάδα αγαπώ, αλλά κι εσένα». Τα πρώτα μας ταξίδια είχαν το γαλάζιο του Αιγαίου κι εκεί πρωτοανταμώσαμε την ομορφιά. Εκεί μοιραστήκαμε τα πιο ανέμελα καλοκαίρια μας με φίλους που ήξεραν τι θα πει φιλοξενία. Εκεί μας δίδαξαν το μέτρο, το λόγο και την υποψία σπουδαίοι δασκάλοι. Κι οι άνθρωποι στους δρόμους πώς να διεκδικούμε τα δίκια μας. Πιστέψαμε σ’ αυτούς, στη σπιρτάδα, στη ζωντάνια και στην προκλητική όρεξή τους να χαίρονται. Με τις δικές τους μουσικές ντύσαμε τους έρωτες και τους χωρισμούς μας, τα δικά τους λόγια έδωσαν μορφή στις αναζητήσεις μας, με τα δικά τους κατορθώματα ξεδιψάσαμε την ανυδρία μας. Και στην ανάγκη εκεί στρεφόμασταν, εκεί κι όταν τολμούσαμε να παραδεχτούμε πως η οικονομική μας ευμάρεια απλώς δεν αρκούσε.

Ύστερα κάποιος ρώτησε τι θα πει «λαμόγιο». Η αποκαθήλωση πολιτικών και ολυμπιονικών. Η χώρα μια απέραντη συναλλαγή. Δημοσιογράφοι, γιατροί, μοναχοί, δικαστές, ψηφοφόροι... Όλα πωλούνται κι όλα χτίζονται. Λίμνες, δάση, αρχαία... Κι άνθρωποι ακόμη στη φωτιά. Εγκαταλελειμμένα πανεπιστήμια και μυαλά κλειστά. Ο πολιτισμός της Γιουροβίζιον και της Τζούλιας. Η γενιά των 700 ευρώ δίχως ύπνο. Δίχως όνειρα. Ξενιτιά. Καθένας για την πάρτη του. Δε βαριέσαι... Ζαρντινιέρες να χτυπούν φοιτητές, εξοστρακισμένες σφαίρες να πετυχαίνουν παιδιά, προφυλακίσεις για το λάθος χρώμα παπούτσια και τα θλιμμένα μπλε μάτια της Κούνεβα καμένα. Τιμωρία καμιά. Μόνο κάτι αυτόκλητα φασιστοειδή που δεν μπορούν να ξεχωρίσουν τις βιτρίνες απ’ τους ανθρώπους. Η χώρα στο χείλος της αβύσσου, κι ίσως στο βάθος της. Χωρίς ντροπή, χωρίς κάθαρση, χωρίς ελπίδα.

Όχι, εμείς μιαν άλλη Ελλάδα αγαπήσαμε. Κι αν τώρα είμαστε οργισμένοι δεν είναι από υπεροψία, ούτε γιατί σκλήρυνε η καρδιά μας. Είναι γιατί πονούμε. Και γιατί δεν θα ‘χουμε πού να κοιτάζουμε κάθε που θα θέλουμε να ψηλώνουμε λίγο.

(Το Αφιέρωμα στους τοίχους της Αθήνας είναι του Βλάση Κανιάρη)

Υ.Γ. Η σημείωση αυτή προστίθεται εκ των υστέρων για να παραπέμψει στην πιο συγκινητική αναφορά που έγινε από άλλο μπλόγκερ σε κείμενό μου.

Αρχοντιά

2010-04-26T19:58:00.009+03:00

Δευτέρα πρωί, αγουροξυπνημένη, εκνευρισμένη ήδη για την κίνηση που πρόκειται να συναντήσω κι αγχωμένη για το αν θα καταφέρω να ‘μαι στην ώρα μου στο ραντεβού στην άλλη άκρη της πόλης. Παρόλα αυτά, οι κινήσεις μου νωχελικές, δίχως νεύρο, μουδιασμένες και μηχανικές. Βάζω ένα cd να παίζει. Αρχίζουν να ξετυλίγονται οι νότες της Ρεμπούτσικα κι η φωνή της Πασπαλά: «Ήτανε, που λες, κατακαλόκαιρο…».

Στα στενά του παλιού Στροβόλου το αυτοκίνητο κυλά αργά. Παρατηρώ, όπως κάθε πρωί, το μάστορα που φτιάχνει ποδήλατα δίπλα στην εκκλησία, με μια κρυφή αγωνία μήπως κάποια μέρα πάψει να έχει δουλειά. Αυτός, όπως πάντα τέτοια ώρα, διαβάζει απορροφήμενος την εφημερίδα του, ενώ παραδίπλα ο μπακάλης σκουπίζει το πεζοδρόμιο μπροστά απ’ το μαγαζί του, ανταλλάζοντας καλημέρες με όσους απ’ τους οδηγούς γνωρίζει. Μοιάζουν κι οι δυο σαν φιγούρες που ξέμειναν σε σκηνικό άλλης εποχής και με αναζωογονεί αυτή η μυρωδιά γειτονιάς στον αέρα.

Συνεχίζω να προχωρώ αργά κι ένας μελαμψός ποδηλάτης από απέναντι μου γνέφει διστακτικά πως θα στρίψει δεξιά. Τον αφήνω να περάσει κι απαντά μ’ ένα νέο νεύμα, με αυτοπεποίθηση τούτη τη φορά, κι ένα χαμόγελο ανθρώπου που ξέρει να εκτιμά. Μου ‘χουν λείψει, σκέφτομαι, αυτοί οι άνθρωποι και χαμογελώ πίσω, μα έχει ήδη χαθεί. Κρατώ για λίγο τη μορφή του στο μυαλό μου: λιτά ντυμένος, μα συγυρισμένος, με τα μαλλιά του χωρίστρα στο πλάι – σίγουρα θα πήγαινε στη δουλειά του.

Θυμάμαι μια δασκάλα που είχα στο δημοτικό, που κάθε που ανέβαζε ένα συμμαθητή μας στον πίνακα του λέγε: «Μπορεί να κάνεις μερικά λαθάκια, αλλά μ’ αρέσει τόσο που μοσχοβολάς πάντα σαπούνι. Πρέπει να σ’ αγαπά πολύ η μαμά σου.» Δεν έχω δει ποτέ άλλο παιδί να ψηλώνει τόσο από περηφάνια.

Σκέφτομαι και τον πατέρα μου, που κάθε βράδυ πριν ξαπλώσει, χτενίζει τα λιγοστά μαλλιά του φτιάχνοντας τη χωρίστρα στο πλάι. Ίδιος με τη μάνα του, που έλυνε στο κρεβάτι το τσεμπέρι της, ξέμπλεκε τις πλεξούδες της και με ευλάβεια, σαν σε προσευχή, βούρτσιζε τα μαλλιά της. Κι εγώ πίστευα πως έτσι ακριβώς μοιάζει το μετάξι: σαν τα μαλλιά της γιαγιάς μου. Μα κι αν μοιάζει αλλιώς δεν θέλω πια να το ξέρω. Όπως θέλω ακόμη να πιστεύω πως ο Θεός προσέχει τα παιδιά όλου του κόσμου, όπως παρακαλούσε η γιαγιά, και πως παρά μια καλή νύχτα πιο όμορφο να προσμένεις ένα καλό ξημέρωμα.

Με τούτα και με ‘κείνα έφτασα στον προορισμό μου. Οι μουσικές της Ρεμπούτσικα κύλησαν κι η Πασπαλά τραγουδά: «… κι ό,τι περάσαμε πριν στη ζωή να ‘ναι η κρυφή δύναμή μας».

«Κι ας παν τα τραύματα της λύπης σ’ άλλο μούχρωμα», θα ‘λεγε ο Ελύτης.

(Το έργο είναι από τη Νέκυια του Χρόνη Μπότσογλου)

Λευκή Καταιγίδα

2010-04-22T15:17:00.001+03:00

Λαμπρατζιά και φωτιά

2010-04-13T22:57:00.014+03:00

Τη νύχτα της Μεγάλης Παρασκευής, έφηβοι και νέοι, που ήταν μαζεμένοι κοντά σε χώρο εκκλησίας προσέχοντας τη Λαμπρατζιά τους, συγκρούστηκαν με πυροσβέστες και αστυνομικούς σε ένα πετροπόλεμο που είχε ως αποτέλεσμα τραυματισμούς και συλλήψεις. Η είδηση με τάραξε, με θύμωσε ίσως, και με ‘κανε να συνειδητοποιήσω πως έχω πια πάψει να εξιδανικεύω την αντίδραση και την αντιδραστικότητα των νέων. Κι αν ακόμη προσπαθώ να την καταλάβω και να την δικαιολογήσω, με απογοητεύει αυτή η απώλεια του μέτρου και η απουσία του προσωπικού αισθήματος ευθύνης - κάτι που αναζητώ στους νέους ανθρώπους, ελπίζοντας στα ψήγματα αθωότητας, αισιοδοξίας και αντοχής που κουβαλούν ακόμα.

Το περιστατικό ακολούθησαν οι βαρύγδουπες δηλώσεις του Υπουργού Δικαιοσύνης: «Το έθιμο της λαμπρατζιάς έχει γίνει μάστιγα, αφού όταν προκαλούνται και θάνατοι πολλές φορές, σοβαροί τραυματισμοί και ακρωτηριασμοί παύει να είναι έθιμο πλέον. Γι αυτό το λόγο η Αστυνομία σκέφτεται να προτείνει την απαγόρευση αυτού του εθίμου που ίσως να είναι η αφορμή και η αιτία για την διάπραξη αυτών των αδικημάτων και αύξηση αυτής της νεανικής παραβατικότητας». Να, λοιπόν, που γι άλλη μια φορά αποδεικνύεται πως το μέτρο δεν το έχουν χάσει μόνο τα παιδιά, αλλά και – πρώτιστα – οι μεγάλοι.

Γιατί όταν ένα κράτος θεωρεί ένα έθιμο, όπως και να έχει εξελιχθεί, ως την αιτία για την αύξηση της αντικοινωνικής συμπεριφοράς των νέων, και όχι ως σύμπτωμά της, και προσπαθεί με απαγορεύσεις να αντιμετωπίσει τη συμπεριφορά αυτή, τότε σίγουρα στραβά αρμενίζουμε. Όχι μόνο γιατί η ποινική καταστολή και οι απαγορεύσεις, όσο εύκολες και δημοφιλείς κι αν είναι, δεν έχουν επιλύσει ποτέ κοινωνικά προβλήματα, αλλά κύριως γιατί δεν αγγίζουν, δεν κατανοούν και δεν μπορούν να ανατρέψουν τα αίτια των προβλημάτων αυτών, τα οποία διατηρούνται, εξελίσσονται και με δυναμικό τρόπο ανατροφοδοτούνται, μεταμορφώνονται και εκτονώνονται ποικιλοτρόπως.

Σε ένα κείμενό του στο Βήμα, ο καθηγητής Εγκληματολογίας Βασίλης Καρύδης, αναφερόμενος στην περίπτωση της Ελλάδας, υποστηρίζει ότι, οι ρίζες της υπαρκτής διάχυσης της βίας στον κοινωνικό ιστό ανάγονται σε κοινωνικές διαδικασίες και κάνει αναφορά σε κάποιες από αυτές, όπως την επικράτηση του ατομικισμού και καταναλωτισμού, τη δημιουργία αισθημάτων διάψευσης και ματαίωσης σε κοινωνικές ομάδες λόγω της «συγκριτικής αποστέρησης» που βίωσαν πολλά μέλη τους, τη διάσπαση του κοινωνικού ιστού, την αποδυνάμωση συλλογικοτήτων, την προϊούσα έκλειψη αισθημάτων κοινότητας και αλληλεγγύης, την απαξίωση της κρατικής και πολιτειακής αυθεντίας και την απονομιμοποίηση των θεσμών, την τάση προς την αυτοδικία για την επίλυση προβληματικών καταστάσεων, τη συγκρουσιακή διάθεση σε ατομική βάση και την ανάπτυξη της ξενοφοβίας. Επισημαίνει, δε, ότι εκφάνσεις της βίας συνιστούν, όχι μόνο ο χουλιγκανισμός και οι συλλογικές μορφές παραβατικότητας ομάδων εφήβων και νέων που επιδιώκουν με αυτό τον τρόπο την καταξίωση και τον αυτοσεβασμό, αλλά και η κοινωνική βία των ισχυρών ελίτ, η κατάχρηση εξουσίας εκ μέρους της Αστυνομίας εις βάρος μελών ευάλωτων στρωμάτων, οι σκληρές μεθόδοι του οργανωμένου εγκλήματος, η επίδειξη θρασύτητας από το κοινό έγκλημα του δρόμου, η αύξηση των εγκλημάτων επιβίωσης από το κοινωνικό περιθώριο και η αυτοδικία. Η βίαιη εγκληματικότητα, καταλήγει ο καθηγητής, αποτελεί ένα ολιστικό φαινόμενο που μόνο με ολιστικές μεθόδους μπορεί να αντιμετωπιστεί ή να περιοριστεί.

Οι πιο πάνω παρατηρήσεις δεν απέχουν από την κυπριακή πραγματικότητα, αλλά μοιάζουν να την αποτυπώνουν. Ωστόσο, κανένας δεν φαίνεται να προβληματίζεται. Ούτε οι φορείς της εκπαίδευσης, ούτε οι οργανωμένοι γονείς, ούτε οι οργανώσεις νεολαίας, ούτε οι κοινωνικές υπηρεσίες, ούτε η τοπική αυτοδιοίκηση, ούτε καν η εκκλησία σε σχέση με την αποτυχία της να διδάξει τα μηνύματα της αγάπης και της συναλληλίας. Δράση αναλαμβάνει μόνο η Αστυνομία, η οποία εξαιτίας του λειτουργικού ρόλου και των αρμοδιοτήτων της, μόνο κάποιες μορφές βίας, παράγωγα της ευρύτερης κοινωνικής κρίσης, μπορεί να αντιμετωπίσει, κι αυτές συχνά επιλεκτικά και αναποτελεσματικά. Όπως, μάλιστα, προκύπτει και από τις δηλώσεις του νυν πολιτικού προϊσταμένου της, ακολουθεί άκριτα το δόγμα του «ό,τι δεν λύνεται, κόβεται».

Μόνο που στη θέση κάθε κομμένου κεφαλιού της Λερναίας Ύδρας φύτρωναν δύο. Για να σκοτώσει το τέρας, ο Ηρακλής χρειάστηκε να χρησιμοποιήσει τη φωτιά. Κι η φωτιά, σύμφωνα με το μύθο του Προμηθέα, συμβολίζει τη γνώση και τη δημιουργικότητα. Ίσως κάπου εκεί να κρύβεται η απάντηση. Εκεί, κι όχι στις στείρες απαγορεύσεις. Αν ακούει κανείς...

(Οι Ρίζες με καθρέφτη είναι του Άγγελου Μακρίδη)

Η ευκαιρία...

2010-04-07T00:35:00.008+03:00

"La chance, c’est comme le Tour de France.

On l’attend longtemps et ça passe vite.

Quand le moment vient, faut sauter la barrière sans hésiter. "

(Monsieur Dufayel in "Le fabuleux destin d’Amélie Poulain")

«Η ευκαιρία είναι σαν το Γύρο (Μαραθώνιο) της Γαλλίας.

Την περιμένεις πολύ καιρό και περνά γρήγορα.

Όταν έρθει η στιγμή, πρέπει να πηδήξεις το εμπόδιο χωρίς δισταγμό.»

(Ο κ. Dufayel στην ταινία «Η θαυμαστή μοίρα της Αμελί Πουλαίν»)

Μεγάλη Παρασκευή

2010-04-02T10:53:00.006+03:00

Άνοιξη, 33 μ.Χ., Ιερουσαλήμ - Η Παναγία κατά την ταφή του Χριστού:
«Ω γλυκύ μου έαρ,
γλυκύτατόν μου τέκνον,

πού έδυ σου το κάλλος;

Ω φως των οφθαλμών μου,

γλυκύτατόν μου τέκνον,

πώς τάφω νυν καλύπτη;»
(Από τον Επιτάφιο Θρήνο)

Μάης του 1936, Θεσσαλονίκη - Μια μάνα, καταμεσίς του δρόμου, μοιρολογάει το σκοτωμένο, σε διαδήλωση καπνεργατών, παιδί της:

«Γιέ μου, σπλάχνο τῶν σπλάχνων μου, καρδούλα τῆς καρδιᾶς μου,

πουλάκι τῆς φτωχιᾶς αὐλῆς, ἀνθὲ τῆς ἐρημιᾶς μου,

πῶς κλείσαν τὰ ματάκια σου καὶ δὲ θωρεῖς ποὺ κλαίω

καὶ δὲ σαλεύεις, δὲ γρικᾷς τὰ ποὺ πικρὰ σοῦ λέω;»
(Από τον Επιτάφιο, του Γιάννη Ρίτσου)

Μάρτης 2010, Αθήνα: Η μάνα του δεκαπεντάχρονου Αφγανού, Χαμίντ Ναζαφί, που σκοτώθηκε από έκρηξη βόμβας στα Πατήσια:

«Αμιντούλα ζωή μου

Θεέ μου τι θα κάνω;

Πώς θα ζήσω χωρίς εσένα;

Μακάρι να πέθαινα εγώ»
(Από το Αστυνομικό Δελτίο της Ελευθεροτυπίας)

Μεγάλη Παρασκευή - Ας θυμηθούμε τις μανάδες των αθώων νεκρών του κόσμου.

Τα αν τα παίρνει ο άνεμος

2010-03-28T17:29:00.008+03:00

Η Άνοιξη
κι οι ανοιχτοί δρόμοι
των ανέμελων βεβαιοτήτων
δε θα ξανάρθουν.
Μπορεί και
να μην υπήρξαν ποτέ.
Γιατί με τα «αν»
δε γίνεται
ζωή.

Τα «αν» τα παίρνει
ο άνεμος
σαν βήματα
που χοροπηδούν
ανυποψίαστα
και μένουν μετέωρες
οι στέγες των ονείρων.

Και παίρνεις να χτίζεις πάλι
δοκάρια
από κάτι στάλες
κόκκινες
που ξέμειναν στο πάτωμα
και να μπαλώνεις
πανιά
από μαδημένα φτερά
ηλιοτροπίων.

Με τις πρόκες
που καρφώνεις
αδέξια
παράθυρα
στο σκοτάδι
γίνεται η ζωή.
Γίνεται
όταν θάβεις
την πιθ-αν-ότητα
για να φυτρώσουν
άστρα.

(Ο άντρας που διασκελίζει

είναι του Alberto Giacometti)

Στην χώραν π' αναγιώθηκα

2010-03-18T22:58:00.007+02:00

Μετά από ένα στείρο καλοκαίρι της πέτρας κι ένα ανώφελα θλιμμένο φθινόπωρο, ο αρχηγός χειμώνας έφερε βροχές καθαρτικές, λυτρωτικές και γόνιμες κι έτσι η φετινή άνοιξη βρήκε τον τόπο σαν ολάνθιστο πολύχρωμο παρτέρι. Άγριες ορχιδέες και τουλίπες, δάκρυα της Παναγίας, λαλέδες, μαργαρίτες, παπαρούνες, λάζαροι, μολόχες, λαψάνες, ακακίες, σπαλαθκιές κι ήμερες γαρουφαλιές, λουβανούδες, σσιερινιές, ζουμπούλια, κρινάκια, σκυλάκια, βατράχια, πετούνιες, κατιφέδες, κυκλάμινα… Κι οι ταπεινοί λευκοί ανθοί των λεμονιών και των κιτρομηλιών να μοσχοβολούν σαν πρόδρομοι της παντοκρατορίας του γιασεμιού στα Λευκωσιάτικα καλοκαιριάτικα δειλινά, τ’ αγαπημένα.

Ω, ναι, είναι προικισμένος αυτός ο τόπος! Ευλογημένος απ’ τους καιρούς, απ’ τους θεούς κι απ’ τους ανθρώπους που τον αγάπησαν. Ακόμη κι απ’ αυτούς που δεν τον αγάπησαν και γύρεψαν μόνο να τον κουρσέψουν. Αφού ανοιχτός στα περάσματα των ανέμων και των κυμάτων και μαθημένος στα χάδια και στα βίαια ξεσπάσματά τους, απ’ όπου κι αν διάβαινε έβγαινε πάντα πιο πλούσιος. Όπως ακριβώς κι η λαλιά του, που ταξιδεύει χρόνια και χρόνια σε στόματα χωρικών και λόγιων, αφεντάδων και παραγιών, εμπόρων και ταξιδιωτών, κι όλο κάνει πως λυγίζει κι όλο αντέχει και δεν χάνεται κι όλο τραβά το δρόμο της με τη δική της μοναδική μορφή και το δικό της ήχο, αλλιώτικο και συγγενή συνάμα με των προγόνων, των γειτόνων και των κατακτητών, και με τις λέξεις της να μεταφέρουν την ιστορία, την πίστη και τη διαδρομή της ανόθευτη όσο και νοθευμένη στο αύριο.

Λέω αύριο και κοντοστέκομαι. Διστάζω και γι αυτή ακόμα την αισιοδοξία που απρόσμενα κι απλόχερα μου χάρισε η φετινή Άνοιξη στη χώρα π' αναγιώθηκα. Λες και μια ειμαρμένη μας έχει τάξει να κουβαλούμε σαν τραγικοί ήρωες μια δίχως τέλος δυστυχία, που οποιαδήποτε άρνηση ή υπέρβασή της συνιστά προδοσία.

Κι όμως ο τόπος διαισθάνομαι πως έχει τις απαντήσεις! Κι ας μας διαφεύγουν οι τρέχουσες πολιτικές εξελίξεις κι οι ερμηνείες τους, ας μην καταλαβαίνουμε τις κρίσιμες ορολογίες και τις αναλύσεις τους, ας μας μπερδεύουν οι αντιθετικές εκτιμήσεις κι ας μας φοβίζουν οι δυσοίωνες προβλέψεις. Ο τόπος ξέρει τις λύσεις, φτάνει λίγο να τον αφήσουμε να μας συντύχει. Να μας πει από πού έρχεται και ποιος είναι πια. Να μας δείξει από τι πέρασε και πόσα έχει αντέξει. Να μας μιλήσει για τα παράπονα και για τις ανάγκες του. Κι εμείς να τον ακούσουμε. Να τον κοιτάξουμε προσεκτικά και να τον γνωρίσουμε. Να τον κατανοήσουμε και να εμπιστευτούμε τη σοφία του. Να τον αγαπήσουμε και να τον νοιαστούμε. Και να νιώσουμε την ομορφιά του όχι σαν βάρος, μα σαν δύναμη. Σαν δύναμη που δεν γεννά ενοχές, μα ελπίδα.

Ελπίδα ανοιξιάτικη, που για μια φορά δεν θα διαψευτεί.

(Ο τίτλος είναι ο πρώτος στίχος από το ποίημα του Βασίλη Μιχαηλίδη «Η ανεράδα». Το μεταλλικό πουλί είναι του Χριστόφορου Σάββα)

"La tristesse durera toujours"

2010-03-06T23:23:00.014+02:00

Χαλεποί οι καιροί, ασφυκτικά γκρίζοι. «Νιώθω πως έχουμε πέσει σε συλλογική κατάθλιψη», μου λέει η φίλη απ’ τη Θεσσαλονίκη. «Κι εδώ μια απ’ τα ίδια», απαντώ, «θάβουμε με τα χέρια μας μία μία τις ελπίδες». Κι ο κόσμος παραπέρα σε μια δυστυχία που μοιάζει δίχως τέλος να μετρά τους νεκρούς πολέμων και καταστροφών, που εξοντώνουν σαν με μαθηματική ακρίβεια τους απανταχού φτωχούς. Σαν να «γεράσαμε φρικτά μονομιάς», που λέει κι ο Céline. Πώς να μιλήσω για τέχνη; Κι η ποίηση, «σε τι βοηθά λοιπόν;», ενοχλητικά ρωτά ο Αναγνωστάκης. Δεν έχω στέρεες απαντήσεις κι έτσι στρέφομαι ξανά στον Εγγονόπουλο: «Η τέχνη κι η ποίηση δεν μας βοηθούν να ζήσουμε: η τέχνη και η ποίησις μας βοηθούνε να πεθάνουμε».

Ο Picasso έγραψε όταν ακόμα ζωγράφιζε την Guernica του: «Μα τι θαρρείτε πως είναι ένας καλλιτέχνης; Ένας ηλίθιος που έχει μόνο μάτια αν είναι ζωγράφος, μόνο αυτιά αν είναι μουσικός ή μόνο μια λύρα σε κάθε γωνιά της καρδιάς του αν είναι ποιητής ή μόνο μπράτσα αν είναι πυγμάχος; Κάθε άλλο! Ο καλλιτέχνης είναι ταυτόχρονα ένα πολιτικό ον, το οποίο ζει έχοντας βαθιά επίγνωση των καταστροφικών, δραματικών ή χαρμόσυνων γεγονότων που συμβαίνουν στον κόσμο και διαμορφώνεται με βάση αυτά ακριβώς τα γεγονότα». Συμφωνώ. Και καταλαβαίνω πως η τέχνη, σε όλες τις μορφές της, μπορεί να γίνει «έκκληση προς το λαό», όπως έλεγε ο Picasso, πως έχει τη δύναμη να ευαισθητοποιήσει, να αφυπνίσει, να κινητοποιήσει τις μάζες, πως είναι ικανή να συμβάλει σε μια αλλαγή. Γι αυτό και σέβομαι τους καλλιτέχνες, που δεν απέστρεψαν το πρόσωπο από τις ιστορικές ανάγκες της εποχής τους, αλλά ανταποκρίθηκαν μέσω της τέχνης τους σ' αυτές.

Μα τι γίνεται με εκείνους, που αποκομμένοι σχεδόν απ' την πραγματικότητα, δεν υπηρέτησαν παρά μόνο την τέχνη; Εκείνους που δεν δημιούργησαν επαναστατική μουσική, δεν ζωγράφισαν δυνατά αλληγορικούς πίνακες, δεν έγραψαν επικούς στίχους ή ποίηση, έστω, της ήττας; Ο Βukowski επαναλάμβανε στις συνεντεύξεις του πως, δεν έγραφε για να σώσει τον κόσμο, αλλά τον εαυτό του. Αυτό, νομίζω, πως ίσχυε και για το Van Gogh, στον οποίο παρότι δεν έλειπε η αγάπη για την ανθρωπότητα, που φανερώνεται κυρίως στις απεικονίσεις του της δύσκολης ζωής των αγροτών, υπερτερούσε η αγάπη για την ίδια την τέχνη. Μια αγάπη σαν πανίσχυρη ανάγκη, που τον ζωοδοτούσε και τον εξουθένωνε κι ήταν το μοναδικό νόημα της ύπαρξής του. Σε τούτη τη βασανιστικά ταγμένη στην τέχνη ζωή και σ’ όλη την ένταση των χρωμάτων, των κυματισμών και των πινελιών του οφείλεται η αδυναμία, στα όρια της λατρείας, που του έχω. Και γι αυτό με συγκινεί καθετί που σχετίζεται μαζί του – όπως η είδηση ότι πριν από μερικές μέρες ένας νέος πίνακας, με τίτλο “Le Blute-Fin Mill”, ταυτοποιήθηκε ως δικός του.

Και το ξέρω καλά πως κάθε που χάνομαι στις εικόνες του ή αφήνομαι στη μουσική του Χατζιδάκι ή συγκλονίζομαι διαβάζοντας το «Μονόγραμμα», δραπετεύω. Λιποτακτώ από ένα κόσμο που σφαδάζει και που ζητά να τον σώσουμε. Ίσως πάλι να 'ναι η μόνη αντίσταση που μπορώ σ' αυτή τη θλίψη που κρατάει αιώνια.

(Ο τίτλος είναι η τελευταία φράση που είπε πριν πεθάνει ο Vincent van Gogh. Σημαίνει «Η θλίψη θα διαρκέσει για πάντα». Ο πίνακας είναι ο “Le Blute-Fin Mill”)

«Η νεραϊδοφωνή»

2010-02-21T22:06:00.028+02:00

Βρέθηκα να παιδεύομαι αυτές τις μέρες. Με παίδεψε η σκόνη που σκέπασε τον τόπο κι όλα τα καμώματα, οι υπολογισμοί κι οι επαναλήψεις που χρόνια του στερούν τον αέρα. Με παίδεψαν οι φρικτές εικόνες απ' τον κόσμο του Σελίν, οι τόσες εκδοχές του Έρωτα στο Συμπόσιο, οι δύσκολοι στίχοι του Ντύλαν Τόμας κι εκείνοι οι θλιμμένοι του αυτόχειρα της Πρέβεζας, κι ας τους τραγούδησε η Γιαννάτου τόσο γλυκά. Με παίδεψαν οι λέξεις του άλφα του στερητικού – ανυπεράσπιστη, ανώφελη, αδιέξοδη – που κάνουν την αγάπη την ίδια να μοιάζει φτιαγμένη από τούτο το άλφα το άχαρο. Μέχρι κι η άνοιξη που έρχεται με παίδεψε, οι σπαλαθκιές, οι λαλέδες και τα κυκλάμινά της που βρήκαν χρώμα κι άνθισαν σε χώμα που οι ανθρώποι του δεν θωρούσιν και δεν λαλούσιν πια την ομορφιά.

Κι εκεί που βούλιαζα στην ατάραχη ανησυχία μου, η ματιά μου σταμάτησε σ’ ένα βιβλίο αφημένο εδώ και μερικές βδομάδες στη βιβλιοθήκη. «Νασουλίνα μου, σου στέλνω το βιβλιαράκι που σου έλεγα. Ελπίζω το παραμύθι του Δημήτρη να σε ταξιδέψει. Σ’ αγαπώ πολύ». Είχε τίτλο «Η Νεραϊδοφωνή» και στο εξώφυλλο ένα παιδί μ’ ένα σκυλί στη μέση μιας λίμνης στα χρώματα του δειλινού. Το άνοιξα διστακτικά. Τι άραγε να ‘χει ένα παραμύθι να μου πει, Κυριακή ημέρα μ’ όλες τις κυριακάτικες εφημερίδες να περιμένουν στη σειρά να με πληροφορήσουν τις ασταμάτητες εξελίξεις ενός κόσμου σταματημένου από καιρό;

«Ήταν κάποτε στα χρόνια τα παλιά ένα παιδί που το έλεγαν Τι;.
- Τι Τι;;
- Ναι, Τι;.»

Κι ο Τι; είχε ένα σκυλάκι που το ονόμασε Ε;. Και που μαζί του ξεκίνησε να βρει ένα αίνιγμα που δε θα το λύσει κανένας για να το πει στο βασιλιά κι αυτός να του δώσει το χέρι της βασιλοπούλας, που ήταν όμορφη σαν τα λουλούδια της Άνοιξης. Κι ας μην ήξερε τι να το κάνει το χέρι της ο Τι;. Πιθανόν να της το έδινε πίσω. Το δάσος γέμισε, λοιπόν, με τα παιχνίδια του Τι; και του Ε; κι έμοιαζε με ένα μικρό μικρό όνειρο. Κι έτσι μαζί διέσχισαν όλο το δρόμο προς το παλάτι κι αντάμωσαν κακούς – κυνηγούς που είχαν αλυσοδέσει ένα ξωτικό, το Σκιάχτρο που έκλεβε τα όνειρα των παιδιών και το μάγο πολεμιστή με τις ξερές του λέξεις – και καλούς – το Ξωτικό με το ολάνθιστο χαμόγελο, το Σταρένιο δράκο, τη Λίμνη της Ερημιάς κι ένα ευγενικό πεφτάστερο – που έγιναν φίλοι του. Γιατί ο Τι; έλεγε πάντα την αλήθεια και δεν ζητούσε τίποτε απ’ τους καλούς παρά μόνο να ‘ναι φίλοι του και να περπατούν παρέα. Και μαζί τους έμαθε ποιος είναι ο Ονειροποιός, ποιο είναι το μαύρο κέντημα που επάνω του στέκουν χίλιες φωτιές και πώς φτιάχνεται ένα αίνιγμα που τη λύση του γνωρίζει μόνο ένας. Κι άκουσε μαζί τους τη νεραϊδοφωνή:

«Ήταν ένα όνειρο μανιταρένιο
Μαγεμένο μαραμένο
Μαράζι μαύρο μαζεμένο
Μαγοσκόρπισέ το
Μαγονεραϊδοσκόρπισέ το
Δρακονεραϊδολίμνησέ το
Σαν αγαπόνειρο να γίνει
Σαν ονειροφιλί να γίνει
Και σαν χαμόγελο
Ναι, σαν χαμόγελο»

Χαμογέλασα! Μάλλον ήταν ένα ξεχασμένο παιδί μέσα μου που χαμογελούσε. Εκείνο το παιδί που καβάλα στην κούνια του έκλεινε τα μάτια και πετούσε στον ουρανό. Κι ήταν ο ουρανός ακόμα γαλάζιος κι άκουγε τις ευχές και τις προσευχές κι έριχνε τ’ άστρα τη νύχτα για να τις πραγματοποιήσουν. Και στα συννεφάκια του έκαναν τραμπάλα τα παιδιά κι ύστερα κυλούσαν απ’ την τσουλήθρα του ουράνιου τόξου. Που κάθε που έβγαινε υποσχόταν πως όλα τα κακά τελειώνουν γιατί κάποιος καλός Θεός προσέχει τους ανθρώπους. Και πως είναι κι οι άνθρωποι καλοί, πλασμένοι από όνειρο και φωτιά σαν τους καλούς τους δράκους, απο φως κι αγάπη σαν τα καλά τα ξωτικά...

Κι ήταν ένα μικρό παιδί μέσα μου που μου ζητούσε να μην το λησμονήσω ολότελα. Και να το αφήνω να ξορκίζει καμιά φορά, με τις λεξούλες και το χαμόγελό του, τη λύπη...

Υ.Γ. Μαρθούλα μου, σ’ ευχαριστώ που μ’ έμαθες να αγαπώ τα παραμύθια. Δημήτρη, σ’ ευχαριστώ για το ταξίδεμα.

(«Η νεραϊδοφωνή» του Δημήτρη Φιλοκώστα και σε εικογράφηση της Σόφι Σενόγλου εκδόθηκε το 2009 στη Θεσσαλονίκη.)

Νίκη όπου έχω νικηθεί

2010-02-13T18:46:00.018+02:00

Θα ξεντυθώ τα φτερά

και θα ακουμπήσω τα κουπιά στην άκρη της θάλασσας
θα θυμηθώ τη διάλεκτο της γης

και θα μάθω απ’ την αρχή να τη μιλάω
θα κρατάω σφικτά ένα μίτο

στους λαβυρίνθους μου
και μια ομπρέλα

σαν βρέχει περιττές προσδοκίες
θα πετώ τα λουλούδια όταν μαραίνονται
κι όλα τα άχρηστα τιμαλφή της μουσειακής κάμαράς μου
δε θα μετρώ τα αστέρια
δε θα μιλώ στις γάτες
δε θα γνέφω στα κύματα
θα αφήσω τα όνειρα να ξεκουραστούν
και τους ανέμους έξω απ’ τα παράθυρα
θα το πιστέψω πως ο κόσμος είναι απλός
πως είναι κάποιες βεβαιότητες βέβαιες
και κάποιες ήττες που ηττήθηκαν
θα παραφυλάω τα βράδια

μη χαθούν τα ακριβά μου
μισή αγρίμι μισή αερικό
κι ολόκληρη άνθρωπος
που φοβάται
μην κυλήσει η ζωή σαν αφρός
και δε μείνουν στα δάχτυλα
παρά σκόρπιες λέξεις ματαιοδοξίας.

Μόνο αν σωπαίνω καμιά φορά
μην τρομάζεις.
Μια λαβωματιά
ό,τι απέμεινε
από ένα πόλεμο νικημένο πια.

(Ο τίτλος είναι από το Μονόγραμμα του Ελύτη.

Η μπλε ανθρωπομετρία είναι του Yves Klein.)

Σαρωτές σώματος: «Ο αέρας άλλαξε;»

2010-02-07T16:56:00.010+02:00

Την ημέρα των Χριστουγέννων, ένας Νιγηριανός υπήκοος αποπειράθηκε να ανατινάξει το αμερικάνικης εταιρίας αεροπλάνο στο οποίο επέβαινε κατά την πτήση του από την Ολλανδία στις ΗΠΑ. Η απόπειρα ευτυχώς απέτυχε. Ο πρόεδρος Ομπάμα επέρριψε τις ευθύνες για το περιστατικό στις αμερικάνικες μυστικές υπηρεσίες, οι οποίες είχαν παραλείψει να αξιολογήσουν και να συνδυάσουν διάφορα στοιχεία που είχαν στη διάθεσή τους, ώστε να αποτρέψουν την απόπειρα.

Εντούτοις, αυτό στο οποίο δόθηκε η μεγαλύτερη έμφαση ήταν τα τρωτά σημεία στην ασφάλεια των αεροπορικών πτήσεων, με αποτέλεσμα να επανέλθει στη συζήτηση το θέμα της εγκατάστασης στους χώρους των αεροδρομίων σαρωτών σώματος (body scanners), μηχανημάτων, δηλαδή, που αποκαλύπτουν τη γυμνή εικόνα του προσώπου, για τους σκοπούς της ανίχνευσης εκρηκτικών υλικών που δεν μπορούν να εντοπιστούν από ανιχνευτές μετάλλων.

Εξαιτίας της γυμνής απεικόνισης του προσώπου έχουν προκληθεί έντονες ανησυχίες σε σχέση με τον τρόπο με τον οποίο οι υπεύθυνοι ασφαλείας θα βλέπουν, θα επεξεργάζονται, θα αποθηκεύουν και θα χρησιμοποιούν την εικόνα και τα στοιχεία που θα παράγονται. Το ίδιο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Οκτώβριο του 2008 είχε απορρίψει πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για συμπερίληψη των σαρωτών σώματος ανάμεσα στις επιτρεπόμενες μεθόδους ελέγχου των επιβατών στα αεροδρόμια της Ε.Ε., θεωρώντας ότι δεν είχαν συνεκτιμηθεί επαρκώς οι επιπτώσεις ενός τέτοιου μέτρου στα ανθρώπινα δικαιώματα και στην υγεία των πολιτών και ζήτησε από την Επιτροπή τη διεξαγωγή περαιτέρω έρευνας.

Σε άρθρο του στην εφημερίδα Guardian στις 20 Ιανουαρίου 2010, ο Ειδικός Εισηγητής των Ηνωμένων Εθνών για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων στον αγώνα κατά της τρομοκρατίας, Martin Scheinin, χαρακτηρίζει τους σαρωτές σώματος ως μία μη αναγκαία, και άρα δυσανάλογη, επέμβαση στην προσωπικότητα, υποστηρίζει ότι η χρήση τους μπορεί να καταλήξει σε δυσμενή διακριτική μεταχείριση προσώπων στη βάση της ιθαγένειας, της εθνικής καταγωγής ή της θρησκείας τους και επισημαίνει ότι τα μηχανήματα αυτά ενδέχεται να μην είναι καν αποτελεσματικά. Ασκεί, μάλιστα, κριτική στο γεγονός ότι παρά τις αρχικές αντιδράσεις των κρατών στην υιόθετηση αυτού του μέτρου, μετά την απόπειρα των Χριστουγέννων «ο αέρας άλλαξε».

Πράγματι, η Ολλανδία και η Μεγάλη Βρεττανία προχώρησαν σε εγκατάσταση σαρωτών στα αεροδρόμιά τους, κάτι που κατέκρινε ο προταθείς Επίτροπος Μεταφορών της Ε.Ε., Siim Kallas, δεδομένης της απουσίας οποιωνδήποτε κοινών προτύπων σε επίπεδο Ε.Ε. Παράλληλα, οι ΗΠΑ υπέβαλαν αίτημα στην Ε.Ε. για εγκατάσταση σαρωτών σε όλα τα αεροδρόμιά της που εκτελούν πτήσεις προς την Αμερική, αλλά η έγκριση του αιτήματος από τους Ευρωπαίους Υπουργούς Δικαιοσύνης αναβλήθηκε μέχρι την επιβεβαίωση της ασφάλειας των μηχανημάτων και της συμβατότητάς τους με το δικαίωμα στην προσωπική ζωή. Η προταθείσα Επίτροπος Δικαιοσύνης, Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και Ιθαγένειας, Viviane Reding, διαβεβαίωσε από πλευράς της ότι δεν θα επιβληθεί η υποχρεωτική εισαγωγή των σαρωτών στα αεροδρόμια πριν απαντηθούν τα σχετικά με την υγεία, την προσωπική ζωή και τα προσωπικά δεδομένα ερωτήματα. Υπογράμμισε, μάλιστα, ότι: «Η ανάγκη της Ευρώπης για ασφάλεια δεν μπορεί να δικαιολογήσει οποιαδήποτε προσβολή της προσωπικής ζωής. Οι πολίτες μας δεν είναι αντικείμενα, είναι άνθρωποι».

Παρά τις πιο πάνω διαβεβαιώσεις, τίποτε δεν μπορεί να αποκλείσει ότι στο τέλος θα επιτραπεί η χρησιμοποίηση των σαρωτών χωρίς ικανοποιητικές εγγυήσεις για τη διασφάλιση της αρχής της ισότητας και για την προστασία της προσωπικότητας και των προσωπικών δεδομένων των ατόμων. Ας μην ξεχνούμε ότι από την 11η Σεπτεμβρίου 2001 μέχρι και σήμερα τα μέτρα που έχουν ληφθεί στον αγώνα κατά της τρομοκρατίας έχουν περιορίσει ριζικά και ουσιαστικά το περιεχόμενο και τις εγγυήσεις των πιο πάνω δικαιωμάτων και τείνουν να θέσουν την ίδια την κοινωνία υπό γενική επιτήρηση (βλ. μελέτη του Επιτρόπου Ανθρώπινων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, με τίτλο: “Protecting the right to privacy in the fight against terrorism”).

Βασικό χαρακτηριστικό του ευρωπαϊκού δικαιικού πολιτισμού, όμως, αποτελούσε ανέκαθεν η κατοχύρωση και προστασία ενός χώρου ελεύθερης δράσης και ύπαρξης του προσώπου και των διάφορων κοινωνικών ομάδων. Για να μην χαθεί αυτή η θεμελιακή αξία κάτω απ’ το βάρος του φόβου και των εύκολων ή προσχηματικών λύσεων, οι Ευρωπαίοι πολίτες οφείλουν να έχουν ενεργοποιημένα τα δημοκρατικά αντανακλαστικά τους, επιμένοντας στη διεκδίκηση πολιτικών που δεν θα θυσιάζουν τα δικαιώματά τους προς όφελος της ασφάλειας, αλλά θα συμφιλιώνουν και θα εξισορροπούν τις ανάγκες της ασφάλειας με αυτές της προστασίας των δικαιωμάτων.

(Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή της Κυριακής, 7/2/2010)

Η περιφραστική πέτρα

2010-02-01T20:53:00.001+02:00

Γυναίκα και άγαλμα

2010-01-20T19:37:00.007+02:00

«-...γιατὶ τ᾿ ἀγάλματα δὲν εἶναι πιὰ συντρίμμια,
εἴμαστε ἐμεῖς. Τ᾿ ἀγάλματα λυγίζουν ἀλαφριὰ ... καληνύχτα.»

Σου αρέσει αυτή η γραφή η πολυτονική που μοιάζει να ασελγεί στο μονότονο σύμπαν. Λες να την κρατήσεις κι ας μην την καταλαβαίνεις. Σαν όλα που δεν καταλαβαίνουμε μα τα κρατούμε κι ίσως τα κρατούμε γιατί δεν τα καταλαβαίνουμε κι αν τα καταλαβαίναμε δεν θα μπορούσαμε να τα κρατήσουμε πια. Ασκήσεις νεοελληνικής επί χάρτου, θα πούνε πάλι κάποιοι. Τον εαυτό μου αδειάζω στο χαρτί, μ’ αυτόν παιδεύομαι και με τον κόσμο, θα ‘θελες ν' απαντήσεις. Μα απλώς θα χαμογελάσεις κι ίσως παραθέσεις μερικές κουβέντες του Κούντερα. Που δεν τα ξέρει όλα. Όπως ούτε κι ο Καμύ. Κι ας λέει πως «ο ηρωισμός δεν είναι σπουδαίο πράγμα, η ευτυχία είναι πιο δύσκολη». Απλώς συμφωνείς.

Και θυμάσαι πως ήθελες να μιλήσεις γι αγάλματα. Οι στίχοι του Σεφέρη κι η ζωγραφιά της Αντρεάνας η αφορμή – αν είναι ποτέ αφορμή άλλη έξω από σένα. «Γυναίκα και άγαλμα» ο τίτλος του έργου και σε συγκλονίζει η γήινη ζεστή ομορφιά που ‘χει αγκαλιάσει μ’ όλο το είναι το λευκό κρύο μάρμαρο. Που μένει ασάλευτο κι αράγιστο χωρίς ένα σκίρτημα στο τύλιγμα του κορμιού της, κάτω απ’ τα κόκκινα χείλη της. Κι εκείνη υποφέρει. Όχι από γυναικεία ματαιοδοξία ή από πληγωμένο εγωισμό. Από ένα ρίγος θανάτου. Πώς αντέχει να μην αισθάνεται; Και θέλει να ξεσχίσει τις φλέβες του με τα νύχια της, να δει να ξεπηδάει το αίμα του και να χύνεται, να το νιώσει καυτό κι ένας πόνος ανθρώπινος να χαρακώσει για μια στιγμή τη ματιά του. Να τον γλιτώσει απ’ την ανυπαρξία του, να τον λυτρώσει.

«Έχεις στο πρόσωπο μια περηφάνια τόση», του χες ψιθυρίσει μια νύχτα...

Κοιτάζεσαι στον καθρέφτη και τρομάζεις απ’ την αντανάκλασή σου από φίλντισι. Μια λεία σκληρή χλωμάδα στη νεκρικά ανέκφραστη μορφή σου. «Μα πού γύριζες;» και πού άφησες παντοτινά τις ψευδαισθήσεις, τις απαντοχές και τις ελπίδες σου; Ποια «όχι» σου ‘κλεψαν τη γλύκα των ματιών σαν γνέφουν «ναι»; Ποια «ναι» σε αποκοίμισαν και τώρα αγρυπνάς πεισματικά μη σε ξαναπλανέψουν; Ποιον πολεμάς;

Δεν είναι πόλεμος. Η ευαισθησία σου είναι. Κι οι συλλαβές σου την λιθοβολούν. Και πετυχαίνουν πάντα εσένα. Γυναίκα ή άγαλμα, τι σημασία να ‘χει; Πότε γυναίκα, πότε άγαλμα... Σε μια εναλλαγή εαυτών που δεν επέλεξες, εκλιπαρείς για μια πνοή.

«Ὥρα νὰ πηγαίνω / δὲν ἔχω ἄλλο στῆθος», ο Καρούζος.

(Το έργο είναι της ζωγράφου Αντρεάνας Καμπανέλλα από την έκθεσή της "First Solo" που παρουσιάστηκε στη Λευκωσία το 2004)

Σύγχρονες μορφές δουλείας

2010-01-17T21:25:00.006+02:00

Εκατόν πενήντα και πλέον χρόνια από την επίσημη κατάργηση της δουλείας, η απαγόρευση της δουλείας, της υποτέλειας και της αναγκαστικής εργασίας, η οποία συμπεριλαμβάνεται σε σωρεία διεθνών συμβάσεων, μεταξύ των οποίων και η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (ΕΣΔΑ –άρθρο 4), μοιάζει περιττή.

Ωστόσο, την τελευταία πενταετία, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) διαπίστωσε, σε δύο ξεχωριστές υποθέσεις, παραβίαση της απαγόρευσης αυτής. Συγκεκριμένα, το ΕΔΑΔ, τονίζοντας ότι η Σύμβαση αποτελεί ένα ζωντανό μέσο που πρέπει να ερμηνεύεται δυναμικά υπό το φως των νέων δεδομένων, έχει αποφασίσει ότι η «οικιακή δουλεία» (“domestic slavery”) και η εμπορία προσώπων (“trafficking”) με σκοπό τη σεξουαλική εκμετάλλευση αποτελούν δύο σύγχρονες μορφές δουλείας, οι οποίες προσβάλλουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τις ατομικές ελευθερίες και δεν έχουν θέση στις δημοκρατικές κοινωνίες.

Η πρώτη υπόθεση στρεφόταν εναντίον της Γαλλίας και αφορούσε στην περίπτωση της δεκαπεντάχρονης Siwa-Akofa Siliadin, η οποία είχε φτάσει στη χώρα από το Τόγκο, μετά από συμφωνία του πατέρα της και ενός Γάλλου ότι, θα εργαζόταν σ’ αυτόν ως οικιακή βοηθός μέχρι την εξόφληση του αεροπορικού της εισιτηρίου, θα αποκτούσε άδεια νόμιμης παραμονής και θα πήγαινε στο σχολείο. Η Siliadin κατέληξε στο σπίτι μιας οικογένειας, όπου, για τέσσερα περίπου χρόνια, χωρίς διευθέτηση του καθεστώτος παραμονής της και με τα ταξιδιωτικά της έγγραφα να παρακρατούνται, εξαναγκαζόταν να εργάζεται για δεκαπέντε ώρες την ημέρα καθημερινά, χωρίς μισθό και χωρίς να μπορεί να εξέλθει του σπιτιού, παρά μόνο για να μεταφέρει τα παιδιά της οικογένειας στο σχολείο. Όταν η υπόθεση έφτασε ενώπιον της γαλλικής δικαιοσύνης, επιδικάστηκαν αποζημιώσεις στη Siliadin, χωρίς, όμως, οι «εργοδότες» της να καταδικαστούν και ποινικά. Το ΕΔΑΔ έκρινε ότι η Siliadin είχε τελέσει υπό συνθήκες υποτέλειας και ότι η Γαλλία είχε αποτύχει να της παρέχει πρακτική και αποτελεσματική προστασία, κατά παράβαση των υποχρεώσεων της που πηγάζουν από το άρθρο 4 της ΕΣΔΑ.

Η δεύτερη υπόθεση αφορούσε στις συνθήκες θανάτου της εικοσάχρονης Oxana Rantseva από τη Ρωσία, η οποία ήρθε στην Κύπρο για να εργαστεί ως «καλλιτέχνιδα». Τρεις ημέρες αργότερα εγκατέλειψε την εργασία της δηλώνοντας πως «δεν αντέχει άλλο». Όταν εντοπίστηκε από τον εργοδότη της, αυτός την παρέδωσε στην Αστυνομία ζητώντας την απέλασή της, αλλά λόγω του ότι δεν υπήρχε νόμιμος λόγος απέλασης, η Αστυνομία «του την επέστρεψε». Μετά από δύο ώρες, η Rantseva βρέθηκε νεκρή στο πεζοδρόμιο μπροστά από το διαμέρισμα στο οποίο είχε οδηγηθεί. Το Επαρχιακό Δικαστήριο Λεμεσού, αποφάσισε ότι ο θάνατός της οφειλόταν σε ατύχημα που προκλήθηκε από πτώση στην προσπάθειά της να δραπετεύσει. Το ΕΔΑΔ, ωστόσο, έκρινε πως η Κυπριακή Δημοκρατία όχι μόνο είχε παραλείψει να διερευνήσει κατά τρόπο ικανοποιητικό και αποτελεσματικό το θάνατό της, όπως επιβάλλει το άρθρο 2 της ΕΣΔΑ που προστατεύει το δικαίωμα στη ζωή, αλλά είχε, επίσης, παραβιάσει το άρθρο 4. Θεώρησε, συγκεκριμένα, πως δεδομένων των σοβαρών ενδείξεων ότι στην Κύπρο υπήρχε γενικό πρόβλημα trafficking, η Αστυνομία θα έπρεπε να είχε οδηγηθεί σε βάσιμη υποψία ότι η Rantseva ήταν θύμα trafficking και να λάβει κατάλληλα μέτρα για να την προστατεύσει. Το Δικαστήριο έκρινε, επιπρόσθετα, πως το γενικό νομικό και διοικητικό πλαίσιο και η μεταναστευτική πολιτική της χώρας παρουσίαζαν σημαντικές αδυναμίες και δεν ανταποκρίνονταν στην υποχρέωσή της για πρόληψη και αποτροπή τέτοιων φαινομένων.

Σχετική νομοθεσία που θεσπίστηκε στην Κύπρο το 2007, καθιστά ποινικό αδίκημα την εμπορία και την εκμετάλλευση προσώπων για σκοπούς εργασίας ή εκπόρνευσης και ρυθμίζει την υποχρέωση του κράτους να προστατεύει τα θύματα αυτών των αδικημάτων. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, τα αδικήματα αυτά συμβαίνουν καθημερινά δίπλα μας, συχνά με την ανοχή ή και τη συμμετοχή μας. Έχουν να κάνουν με τις συνθήκες εργασίας των οικιακών βοηθών, με τις υπηρεσίες που παρέχονται από γυναίκες στους διάφορους «χώρους αναψυχής», με τους μισθούς των αλλοδαπών εργατών, τους χώρους φιλοξενίας τους, τα μέτρα προστασίας της υγείας και της ζωής τους...

Η διαφορά μεταξύ νόμιμης σχέσης εργασίας και εκμετάλλευσης σπάνια είναι δυσδιάκριτη. Εστιάζεται πάντα στο σεβασμό της αξιοπρέπειας, της προσωπικότητας και των δικαιωμάτων. Όπου αυτός καταπατείται, οι πολίτες οφείλουν να αντιδρούν και το κράτος οφείλει να παρεμβαίνει. Στην περίπτωση, μάλιστα, των σύγχρονων δουλεμπορίων μόνο με αυτή τη συλλογική κινητοποίηση μπορεί να αποδειχθεί στην πράξη ότι ο δημοκρατικός και ο ατομικός πολιτισμός μας έχει εξελιχθεί και εδραιωθεί χωρίς πισωγυρίσματα.

(Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή της Κυριακής, 17/1/2010)

'Ωστε θέλεις να γίνεις συγγραφέας;

2010-01-06T19:21:00.032+02:00

του ΤΣΑΡΛΣ ΜΠΟΥΚΟΦΣΚΙ

(από τη συλλογή «Να περιφέρεσαι στην τρέλλα»

εκδόσεις Ηλέκτρα)

«Aν δεν βγει από μέσα σου με ορμή σε πείσμα όλων, μην το κάνεις.

Αν δεν έρθει απρόσκλητο απ΄ την καρδιά κι από το μυαλό κι απ΄ το στόμα και από τα σωθικά σου, μην το κάνεις.

Αν κάθεσαι μπρος στην οθόνη του υπολογιστή σου και την κοιτάζεις με τις ώρες και γέρνεις σαν καμπούρης πάνω από την γραφομηχανή σου γυρεύοντας με κόπο τις λέξεις που δεν έρχονται, μην το κάνεις.

Αν το κάνεις για τα λεφτά ή για την δόξα ασ' το καλύτερα.

Αν το κάνεις γιατί νομίζεις πως θα ρίξεις γυναίκες ή άντρες στο κρεβάτι σου, μην το κάνεις.

Αν κάθεσαι εκεί πέρα και γράφεις τα ίδια και τα ίδια, μην το κάνεις.

Αν προσπαθείς να γράψεις όπως κάποιος άλλος, ξέχνα το, άσ΄ το καλύτερα.

Αν μπορείς να περιμένεις να βγει από μέσα σου μουγκρίζοντας, τότε περίμενε υπομονετικά.

Κι αν δεν βγει με βαθύ βρυχηθμό, κάνε κάτι άλλο.

Αν πρέπει πρώτα να το δείξεις στη γυναίκα, στην γκόμενα, στον γκόμενο, στους γονείς σου ή σε οποιοδήποτε άλλο, δεν είσαι έτοιμος.

Μη γίνεις σαν όλους αυτούς τους γραφιάδες, μη γίνεις σαν τόσους και τόσους που αυτοαποκαλούνται "συγγραφείς", μην γίνεις γελοίος, πληκτικός, φαντασμένος.

Μην αφήσεις την αυταρέσκεια να σε κατασπαράξει.

Οι βιβλιοθήκες του κόσμου έχουν τρελαθεί στο χασμουρητό με το σινάφι σου.

Μην προστεθείς κι εσύ σ' αυτούς.

Μην το κάνεις, αν δεν πετάγεται απ΄ την ψυχή σου σαν πύραυλος, ασ' το καλύτερα.

Κάν΄ το μονάχα όταν νιώσεις πως αν δεν το κάνεις, θα τρελαθείς, θα αυτοκτονήσεις ή θα σκοτώσεις, αλλιώς μην το κάνεις.

Αν δεν νιώσεις πως ο ήλιος σου καίει μέσα σου τα σπλάχνα, μην το κάνεις.

Όταν στ' αλήθεια έρθει η ώρα κι αν έχεις το χάρισμα θα γίνει από μόνο του και θα συνεχίσει να γίνεται, ώσπου να σβήσει ή να σβήσει.

Άλλος τρόπος δεν υπάρχει. Δεν υπήρξε ποτέ!»

υ.γ.: Τους στίχους του Μπουκόσφκι

συμπληρώνουν εξαίσια οι σκέψεις του ΔemΩΝ.

Κακίας εξαιρουμένης

2009-12-31T20:13:00.014+02:00

Σκέψεις, λέξεις, στίχοι, ήχοι, μουσικές, δοκιμές, επιρροές, ζωγραφιές, παιχνίδια, μυρωδιές, εκδρομές, βόλτες, βροχές, αναπνοές, ανατροπές, όνειρα, ευκαιρίες, αποφάσεις, ήττες, διαψεύσεις, απογοητεύσεις, όρια, χαμόγελα, μικροί αγώνες, αγωνία, απορία, «βίρα», όχι, ναι, μαζί, αρχή, καλημέρα, έλα, άνοιξη, καμπάνες, δώρα, ψίθυροι, σκιές, κίτρινα φύλλα, φαντάσματα, αγάλματα, κομμάτια, σιωπή, τέλος, βυθός, βάθος, στάχτη, καπνός, θυμός, σελίδες λευκές, γιατί, χωρίς, πολύ, ποτέ, πάντα, λείπεις, λύπη, λήθη, μύθοι, γρίφοι, ερωτήματα, ταξίδια, ξενύχτια, γιορτές, αναζητήσεις, ανακαλύψεις, αποκαλύψεις, επαφή, μοναξιά, μελαγχολία, πίκρα, γνώση, πίστη, προδοσία, εμμονές, ενοχές, πάθος, λάθος, λάθη, πτήσεις, πτώσεις, μεταπτώσεις, ματαιώσεις, αλήθειες, νέες ζωές, αποχαιρετισμοί, συγκίνηση, ευγένεια, ευαισθησία, πείσμα, αισιοδοξία, κατακτήσεις, αναθεωρήσεις, κλειδιά, παράθυρα σφαλιστά, φοβάμαι, συγγνώμη, θεοί, σκορπιοί, σκοτάδια, άστρα, φεγγάρια, βότσαλα, χρώματα, πουλιά χελιδόνια, φωλιές, φωτιές, φτερά, χαρταετοί, λιμάνι, ουρανοί, χώμα, διαμάντια, νοήματα, εκδοχές, αγκαλιές, συννεφιές, Κυριακές, ευχές, προσευχές, βήματα, χνάρια, διαδρομές, αδιέξοδα, δρόμοι, νυχτώνει, ξημερώνει, σαν παιδιά, μαγικά, κοντά, ζεστά, ξανά, να γελάς, δύναμη, ελπίδα κι ευγνωμοσύνη, μια θάλασσα ευγνωμοσύνη.

«Μη μου τ’ αποσυνθέτετε αυτά, μη,
όλα τ’ αγάπησα γραμμή», έγραφε ο Μόντης.

Όλα ας τα πάρει ο χρόνος που φεύγει κι όλα να τα φέρει ο νέος ξανά!
(μόνο την κακία των ανθρώπων ας κρατήσει μακριά – δεν έχω αντισώματα κι ας μην αναπτύξω, Θεέ μου, ποτέ)

Μα αν έπρεπε να διαλέξω μόνο δυο λέξεις, σαν τη Δημουλά στην «Τροχονόμο Λέξη» της, θα διάλεγα την ποίηση και τον έρωτα – τον ουσιαστικό. Να μου δείχνουν το δρόμο σ’ ένα κόσμο τυφλών.

Καλή χρονιά εύχομαι, γεμάτη!

(Τη λέξη «δύναμη» τη χρωστώ στους φίλους μου. Ο Ίκαρος είναι του Henri Matisse)

καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη

2009-12-25T09:04:00.003+02:00

Της Μελίνας Τ.

Γιατί δεν είναι, κοριτσάκι...

2009-12-20T23:56:00.010+02:00

Άκουγα ξανά τα «Θλιβερά μαντάτα» σε μια νέα εκτέλεση. Και τούτη τη φορά, η καρδιά μου δεν πιάστηκε μόνο σε κείνο το αβάσταχτο: «Και πώς να σ’ αποχωριστώ και πώς να σου μακρύνω και πώς να ζήσω δίχως σου;», μα κοντοστάθηκε σ’ ένα άλλο στίχο λίγο πριν το τέλος: «Κι όντε σου πουν κι απόθανα, λυπήσου με και κλάψε».

Τούτη την ύστατη παραγγελιά του Ερωτόκριτου την είχα ξανασυναντήσει, θυμήθηκα, στο «Βούττημαν Ήλιου» του Λιπέρτη:
«Έλα τζιαι σού στο μνήμα μου τζιαι μες στον μπότην άψε
Αϊταφίτικον τζιαιρίν
Κάπνισε, κόρη, νακκουρίν
Νομάτισ’ με τζιαι κλάψε».

Και πια μπερδεύτηκαν οι λέξεις της Κρήτης και της Κύπρου: «Αγάπουσ σε έξω ψυσιής, για σένα εγεννήθηκε στον κόσμον το κορμί μου». Ή μήπως οι λέξεις της αγάπης, της αληθινής, που είναι παντού και πάντα ίδιες; Και που ζητούν στερνή απόδειξη, σαν ξόρκι του θανάτου και σαν παρηγοριά, το κλάμα της...

Έρχονται Χριστούγεννα και μοιάζουν αταίριαστες οι σκέψεις μου με τις φωτισμένες φάτνες. Έτσι κι αλλιώς, το θείο βρέφος αθώο θα ξαναγεννηθεί κι ανυποψίαστο. Μα εσύ πια ξέρεις. Πως δεν είναι θάλασσα δίχως μια πικρή γεύση τρικυμίας στα χείλη.

Και θέλεις να πεις ευχαριστώ. Γι αυτή σου τη γνώση και για κάθε νέα που σου φέρνει το ξημέρωμα. Για κάθε ξημέρωμα να πεις ευχαριστώ. Που δεν είναι αυτονόητο για όλους τους ανθρώπους, μήτε απλό ή εύκολο. Μα ‘ναι τα λόγια σου γραμμένα δίπλα στη χειμωνιάτικη θερμάστρα, που λεγε κι ο Κατσαρός, και πώς να τολμήσεις να τ΄ αρθρώσεις; Τι μπορείς να πεις εσύ για τη δυστυχία του κόσμου; Από δέος κι από σεβασμό σωπαίνεις.

Και ξέρεις πως μόνο να γίνεις ό,τι ζητάει η ευτυχία του κόσμου πρέπει. Έτσι σε έμαθε ο Ρίτσος, κοριτσάκι. Αυτό να κρατήσεις.
Κι εκείνο το υπέροχο: «Τι να τα κάνω τ’ άστρα, αφού λείπεις;»...

Ο κόσμος κι εσύ. Εσύ στον κόσμο. Ο κόσμος μέσα σου.
Κι οι ισορροπίες τόσο δύσκολες.

(Ο τίτλος είναι από ποίημα του Γιάννη Ρίτσου. Το κορίτσι που ζωγραφίζει είναι του Γιάννη Μόραλη)

Μπαλαρίνα

2009-12-18T20:04:00.004+02:00

Της Μελίνας Τ.

Η κατακράτηση DNA από την Αστυνομία

2009-12-13T20:40:00.005+02:00

Το Νοέμβρη που πέρασε, η βρετανική Επιτροπή Ανθρώπινης Γενετικής παρουσίασε μια άκρως ενδιαφέρουσα Έκθεση σχετικά με την ανάγκη εξισορρόπησης της χρήσης της Εθνικής Βάσης Δεδομένων Γενετικού Υλικού (National DNA Database) της Αγγλίας με τα δικαιώματα των πολιτών. Η Έκθεση, με τίτλο: “Nothing to hide, nothing to fear?”, κατέληγε στο συμπέρασμα πως η Βάση αυτή πρέπει να τύχει νέας νομοθετικής ρύθμισης, που θα προκύψει μετά από ανοιχτή διαβούλευση στο Κοινοβούλιο και θα ορίζει κατά τρόπο απλό, σαφή και ρητό τις επιτρεπόμενες χρήσεις των πληροφοριών που συμπεριλαμβάνει, καθιστώντας ποινικό αδίκημα οποιαδήποτε άλλη χρήση πέρα από αυτές.

Η Έκθεση ήρθε να συμπληρώσει την απόφαση S & Marper v. UK, της 4ης Δεκεμβρίου 2008, του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ), με την οποία το Δικαστήριο άσκησε έντονη κριτική στην πρακτική που ακολουθείται στην Αγγλία, όπου οι εξουσίες κατακράτησης γενετικών στοιχείων υπόπτων είναι ιδιαίτερα ευρείες, δεν διακρίνουν ανάλογα με τη βαρύτητα του αδικήματος, δεν είναι χρονικά περιορισμένες και δεν παρέχουν το δικαίωμα στο πρόσωπο που γενετικό υλικό του κατακρατείται από τις αρχές να ζητήσει την καταστροφή του και τη διαγραφή των γενετικών πληροφοριών του από την Εθνική Βάση Δεδομένων.

Η τεχνική της ανάλυσης γενετικού υλικού θεωρείται σήμερα ως ένα χρήσιμο εργαλείο στην εξιχνίαση εγκλημάτων και τον προσδιορισμό της ενοχής ή της αθωότητας κάποιου προσώπου. Ωστόσο, το γεγονός ότι οι εξετάσεις γενετικού υλικού επιτρέπουν την πρόσβαση σε ιδιαίτερα ευαίσθητες πληροφορίες και δεδομένου ότι η εξέλιξη της επιστήμης μπορεί να επιτρέψει περαιτέρω ανάλυση του DNA, που δεν είναι προς το παρόν προβλέψιμη, προκαλούν έντονο προβληματισμό.

Όπως χαρακτηριστικά υπογραμμίζει η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα της Ελλάδας (γνωμοδότηση αρ. 15/2001), σε αντίθεση με τα δαχτυλικά αποτυπώματα, η χρήση των οποίων περιορίζεται στην ταυτοποίηση ενός προσώπου, στην περίπτωση της γενετικής ανάλυσης προκύπτουν δεδομένα τα οποία καθιστούν δυνατές τις μελλοντικές και ευρύτατες παρεμβάσεις στην προσωπικότητα και τη ζωή ενός ανθρώπου, αφού η γενετική πληροφορία είναι μοναδική, δεν σχετίζεται μόνο με το παρόν, αλλά ταυτόχρονα και με το παρελθόν και το μέλλον, καθώς μπορεί να αποκαλύψει πχ. την προδιάθεση του ατόμου για ανάπτυξη ορισμένων ασθενειών και δεν αφορά μόνο το άτομο από το οποίο λαμβάνεται το γενετικό υλικό αλλά και τους συγγενείς του που βρίσκονται στην ίδια γενετική γραμμή.

Για τους πιο πάνω λόγους, το ΕΔΑΔ δέχεται ότι η κατακράτηση ή αποθήκευση από τις κρατικές αρχές γενετικών στοιχείων ενός προσώπου συνιστά παραβίαση του δικαιώματος στην προσωπική ζωή, ειδικότερη έκφανση του οποίου είναι και το δικαίωμα πληροφοριακού αυτοπροσδιορισμού.

Η παραβίαση μπορεί να είναι δικαιολογημένη μόνο εφόσον παρέχονται ικανοποιητικές εγγυήσεις εναντίον της αυθαίρετης και καταχρηστικής εφαρμογής αυτού του μέτρου. Ειδικότερα, πρέπει το πεδίο εφαρμογής του μέτρου να καθορίζεται βάσει σαφών και αναλυτικών νομοθετικών προνοιών, να τίθενται εγγυήσεις σε σχέση, ιδίως, με τη διάρκεια της κατακράτησης, τη χρήση των γενετικών πληροφοριών, την πρόσβαση τρίτων προσώπων σε αυτές, τη διασφάλιση της εμπιστευτικότητας και τις διαδικασίες καταστροφής τους και η χρήση τους να είναι η απολύτως αναγκαία σε σχέση με το σκοπό για τον οποίο λήφθηκαν. Το ΕΔΑΔ επικρίνει ιδιαίτερα την πρακτική λήψης γενετικών πληροφοριών από υπόπτους, άτομα δηλαδή που δεν έχουν καταδικασθεί για οποιοδήποτε αδίκημα, θεωρώντας ότι υπάρχει ο κίνδυνος στιγματισμού τους και παραβίασης του τεκμηρίου αθωότητάς τους.

Στην Κύπρο το όλο ζήτημα καταλαμβάνει μία μόνο παράγραφο του περί Αστυνομίας Νόμου (άρθρο 25). Συγκεκριμένα, κάθε αστυνομικός με το βαθμό λοχία και πάνω μπορεί να λάβει αποκόμματα ονύχων και δείγματα τριχών ή σάλιου από οποιοδήποτε πρόσωπο τελεί υπό αστυνομική κράτηση ή επιτήρηση, είτε με τη συναίνεση του προσώπου αυτού είτε κατόπιν διαταγής δικαστηρίου. Παρέχεται, ουσιαστικά, μια μεγάλη και χωρίς όρους εξουσιοδότηση στην Αστυνομία, με υπαρκτό τον κίνδυνο αδιάκριτης λήψης, αποθήκευσης και επεξεργασίας γενετικών πληροφοριών των προσώπων που έρχονται σε επαφή μαζί της, ανεξάρτητα από τις υποψίες που υπάρχουν εναντίον τους ή τη βαρύτητα του αδικήματος για το οποίο κατηγορούνται ή ακόμη κι όταν δεν κατηγορούνται. Παράλληλα, δεν προβλέπεται μέγιστος επιτρεπτός χρόνος διατήρησης των πληροφοριών αυτών, αφού παρότι η σχετική διάταξη προβλέπει ότι δαχτυλικά αποτυπώματα ή φωτογραφίες προσώπου που έχουν ληφθεί καταστρέφονται όταν το πρόσωπο δεν κατηγορηθεί ή αθωωθεί, αυτό δεν ισχύει για το γενετικό υλικό.

Δεν μπορεί, συνεπώς, να αποκλειστεί το ενδεχόμενο, η Αστυνομία να κατέχει το γενετικό προφίλ απροσδιόριστου αριθμού προσώπων για απροσδιόριστο χρόνο, κάτι το οποίο συνιστά σοβαρή προσβολή του δικαιώματος στην προσωπική ζωή και του τεκμηρίου αθωότητας και βρίσκεται έξω από κάθε λογική κράτους δικαίου. Κρίνεται, επομένως, επιβεβλημένη η άμεση εξέταση του θέματος από τους αρμόδιους πολιτειακούς φορείς, που θα οδηγήσει σε μια συνετή ρυθμιστική παρέμβαση για τη διασφάλιση της ασφάλειας δικαίου, της κατοχύρωσης των δικαιωμάτων των πολιτών και της αποτροπής φαινομένων αυθαιρεσίας.

(Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή της Κυριακής, 13/12/2009)

Αλήθειες που φέρνουν πανικό

2009-12-05T14:57:00.029+02:00

Δεν μου αρέσουν οι επετειακές αναφορές. Η μνήμη που οριοθετείται και συρρικνώνεται σε μια τυπική και τυποποιημένη επανάληψη. Κι έτσι χάνει τη δυναμική της, τη δυνατότητά της να επηρεάζει συνειδήσεις, να τις κινητοποιεί, να τις εμπνέει και να τις προτρέπει κάθε μέρα να αλλάξουν την επόμενη. Γι αυτό και στέκω καχύποπτη απέναντι στις επετείους: Πιο πολύ μου φαίνονται να λειτουργούν ως άλλοθι γι αυτά που δεν μάθαμε, γι αυτά που δεν έχουμε πετύχει και γι αυτά που δεν θα κάνουμε καλύτερα.

Πιστεύω, όμως, στις συμπτώσεις. Στο τυχαίο, που όπως λέει ο Κούντερα, μπορεί να ερμηνευθεί ως μήνυμα. Κι έτσι έχω κολλήσει στο ότι η ημερομηνία της δολοφονίας του Αλέξη Γρηγορόπουλου συμπίπτει με εκείνη του θανάτου του Παύλου Σιδηρόπουλου. Πως το παιδί σκοτώθηκε την ίδια μέρα που έφυγε ο πρίγκηπας.

Ο απροσάρμοστος πρίγκηπας που έκανε ροκ κι ένα θρασύ πάτημα στη σκηνή, που όμοιό του δεν αντάμωσε άλλο η Ελλάδα απ’ τον καιρό των ρεμπετών, την αλήθεια. Όχι την αλήθεια των σαλονιών, των γραφείων, των κουστουμιών, των συναλλαγών, των εξουσιών, των νόμιμων ερώτων, των ψεύτικων οργασμών, των ανεκτών συναισθημάτων, των ανέφελων διαδρομών, των καθωσπρέπει συνηθειών, των τακτοποιημένων ζωών. Όχι τη βολική, την εύκολη, την ανώδυνη αλήθεια. Την αποστειρωμένη. Την πασπαλισμένη με λουκουμόσκονη, που λέει κι ο Άσιμος. Όχι αυτήν.

Την άλλη αλήθεια. Την αλήθεια του πάντα πιωμένου κι άνεργου, του ωραίου του Μπάμπη του Φλου. Την αλήθεια του Γέρου Μαθιού, που ζει μοναχός σαν άγιος σωστός. Της Κ. με τη φωνή της κλεισμένη στο ψυγείο και τις αλήθειες της να κείτονται στο πάτωμα νεκρές. Της Άννας που βλέπει την Αθήνα τρελή, τη νύχτα ολοφώτιστη, τη μέρα σκοτεινή. Του Αλί που ματώνει για μας και του Λευτέρη που τον εκλείσαν φυλακή. Την αλήθεια του χαρμάνη κι άφραγκου. Που τον λένε αλήτη και, γελώντας, μαλλιά. Την αλήθεια των σοβαρών κλόουν, που μέσα στα δημόσια σκοτεινά ψυχιατρεία συλλαβίζουν την αλφαβήτα της κραυγής. Των ηρώων του τρόμου, που ‘ναι ένοχοι για κάποια αιτία που δεν την έμαθαν ποτέ. Των κορμιών που ξέρουν πως η αλήθεια είν’ εκεί που η μοναξιά τους τον καθρέφτη κοιτά. Των χαμένων που ψάχνουν στα τυφλά για λίγη ηδονή. Με το φόβο πίσω απ’ το κάθε τους φιλί. Την αλήθεια των ξέμπαρκων θεών που χάσανε το πλοίο. Αυτών που κλατάρουν, δεν αντέχουν πια, τα φτύνουν όλα κι όπου γουστάρουν πάνε. Που σαν παλιά καράβια τρίζουν και βάζουν πλώρη για το πουθενά. Που σκοραρίζουν το θάνατο. Σ’ ένα μονόδρομο αγωνίας, μ’ ένα φιξάκι που γίνεται ολόκληρή τους η ζωή. Αυτών, που όταν οι άλλοι μιλάνε, μαθαίνουν πώς να ψηλαφίζουν τη σιωπή. Ρωτάνε: «Δεν το βλέπεις πως φοβάμαι το σκοτάδι στο κενό, για ποια επανάσταση μιλάμε που προσπαθώ όρθιος να σταθώ;» Κι απαντάνε: «Παυλάκη γύρω σου σωπαίνουν, τους φτάνει που ανασαίνουν, τι ζητάς...»

Ίσως οι συνειρμοί μου να είναι αυθαίρετοι, οι συσχετισμοί μου παρακινδυνευμένοι.

Αλλά, 6 του Δεκέμβρη νιώθω σαν να 'δωσαν ραντεβού οι "απροσάρμοστοι" του πρίγκηπα και του παιδιού. Λες κι όπως ο Παύλος ρόκαρε με τη φωνή όσων έμεναν πληγωμένοι, τσαλακωμένοι κι εξευτελισμένοι στο περιθώριο, έτσι κι η δολοφονία του Αλέξη έγινε η κραυγή αυτών των ίδιων, που δεν χώρεσαν στις μονόπλευρες αλήθειες των υποκριτικών καιρών. Και φανέρωσε μιαν άλλη, πιο κοφτερή, πιο σκοτεινή, πιο επικίνδυνη, πιο αληθινή αλήθεια. Που κρύβει θυμό κι ευαισθησία και μοναξιά κι αξιοπρέπεια κι απελπισία. Κι όνειρα. Που δεν τους δίνουν χώμα να ανθίσουν ή θάλασσα να ξεπλυθούν. Και γίνονται οργή κι ορμή. Και γίνονται αντίδραση και βία. Και γίνονται καταστροφή.

Σαν επαλήθευση εξίσωσης: Η αλήθεια του κόσμου όταν δεν χτίζεται στις αλήθειες όλων είναι καταδικασμένη να καταρρεύσει στο βάρος τους.

(Ο τίτλος κι οι στίχοι που φτιάχνουν την τέταρτη παράγραφο είναι δανεισμένοι απ' τον Παύλο. Το installation "The listerning array" είναι των Megan and Murray McMillan)

Μη μου μιλάς γι' αγάπη

2009-12-04T15:22:00.001+02:00

she hangs about her garden
she's chatting with the flies
avidly reads the classics
she never ever sighs

a cigarette is always
extension of her time
gives her a new lease of life
to find the perfect rhyme

she now enters the bedroom
unmakes the bed, lies down
studies Sylvia Sexton
and tightens her night gown

there is a curse around her
she explains to her gas fire
that feminist production
was not to take her higher

the gas stove in the kitchen
warms up her lettered past
of fantasies
of lovers
that rose and baked fast

Γρίφος

2009-11-24T19:38:00.013+02:00

Είναι στιγμές που λέω να χαθώ. Να κλείσω τα παράθυρα να μην μπαίνει αέρας, να μη με βρίσκει το φως, να μη με ανακρίνει. Να μείνω γυμνή, χωρίς μνήμες, χωρίς πληγές, να μετρώ μόνο ανάσες. Χωρίς καθρέφτες και χωρίς είδωλα. Μόνη. Με τη σιωπή και την αλήθεια μου, αν υπάρχει. Να σταθούμε αντίκρυ, να συστηθούμε, να αναμετρηθούμε αν πρέπει, να συμφιλιωθούμε αν γίνεται. Να περπατήσω ξυπόλητη, να δω από ψηλά τα χνάρια μου, από πού έρχονται, πού πάνε. Να πιάσω το σφυγμό μου, να τον νιώσω, και με τα ίδια δάχτυλα να χαϊδέψω τη στάχτη απ’ τη φωτιά που δεν φοβήθηκα. Να κλάψω για ό,τι παράτολμα και δίχως ευγνωμοσύνη έκαψα. Και μετά να μαζέψω τα δάκρυα, να ξεπληρώσω το βαρκάρη σαν θα με πάρει στην άλλη πλευρά.

Να ‘ναι νύχτα και να φοβηθώ το σκοτάδι. Να παραδεχτώ τους φόβους μου, να τους ακούσω. Να πιαστούμε χέρι χέρι να βγούμε στο δρόμο. Να ‘χει φεγγάρι, να τους βλέπω. Να μάθω μια φορά τι έχουν να μου πουν. Να λυγίσω. Να αντέξω. Και να μιλήσω πίσω, να ακούσω τη φωνή μου. Τις συλλαβές και τα γράμματα απ’ το δικό μου αλφαβητάρι. Ολόδικό μου και να μην τ’ αρνηθώ. Να αρχίσω απ’ την αρχή να ξεχωρίζω τους ήχους του. Τα ο τα μεγάλα και τα ο τα μικρά. Να διαλέξω ποια πάνε στα σύμφωνά μου. Ποια μου ξεκλειδώνουν τη σιωπή και ποια μπορούν να την βαστάξουν. Και να αγαπήσω ξανά τις αγαπημένες μου λέξεις, στη σειρά με όσες άλλες κατέκτησα και μ’ όσες έχω προδώσει.

Κι έμπλεος να περιπλανηθώ. Κι άδειος. Σαν παιδί να γυρίσω γύρω γύρω γύρω και να τραβήξω όπου μου δείξει το τεντωμένο δάχτυλο. Σε μια αντιηρωική έξοδο που δεν την φωτίζουν μεγάλα νοήματα και φοβερές αποφάσεις. Το ένστικτο μόνο της πρώτης επιβίωσης. Αυτή η ανόθευτη σταγόνα ουρανού που φέρνουμε με τη γέννα μας για να αναπνέουμε όταν χαμηλώνει το ταβάνι. Που θα την κρατήσω στην παλάμη σαν πουλί και πιο εύθραυστη εγώ θα παραδοθώ στην αλήθεια της. Σ’ αυτήν που μου χρωστάω.

Πρώτα να λύσω το γρίφο μου προτού παιδευτώ με το γρίφο του κόσμου. Κι όταν καταλάβω πόσο ήτανε απλός να ανοίξω τα χέρια να τον αγκαλιάσω. Και να γελάω, να γελάω, να γελάω μ’ ένα «Αχ, Παναγιά μου» της Ευδοκίας στο τέλος.

Υ.Γ.: Όποια κι αν είναι η αφορμή, η αιτία είμαι πάντα εγώ.

(Η Έναστρη Νύχτα είναι του Vincent van Gogh)

Είμαστε άοπλοι

2009-11-18T14:55:00.014+02:00

«Είμαστε άοπλοι. Είμαστε άοπλοι. Είμαστε άοπλοι. Το μόνο μας όπλο είναι η πίστη μας για λευτεριά.»
Η φωνή του εκφωνητή του Πολυτεχνείου. Κάθε 17 του Νιόβρη πιο έντονη. Πιο ξεκάθαρη. «Είμαστε άοπλοι.» Οι φωνές των φοιτητών, των αγροτών, των οικοδόμων να ενώνονται σε μία. Ο σταθμός των ελεύθερων αγωνιζόμενων Ελλήνων. Των ελεύθερων αγωνιζόμενων ανθρώπων. «Είμαστε άοπλοι». Κορμιά να στήνονται στην πύλη. Να σχηματίζουν ένα χώρο ελευθερίας. Να τον προφυλάσσουν. «Είμαστε άοπλοι.» Κορμιά να σκαρφαλώνουν στα κάγκελα. Να υψώνουν τα χέρια. Να σμίγουν τις φωνές. Να διεκδικούν ψωμί και λευτεριά. «Είμαστε άοπλοι.» Κορμιά να πέφτουν. Ματωμένο το χώμα. Ραγισμένη η φωνή. Κι η Χούντα ετοιμόρροπη.

Χρόνια μετά, σ’ αυτόν τον τόπο που πλήρωσε κι ακόμη ξεχρεώνει λάθη, πάθη και συμφέροντα δικά του και άλλων, δεν πιστεύουμε σε τίποτε. Μόνο σε όσα μας χωρίζουν. Στο συρματόπλεγμα, στην πόλη, στην ομάδα, στα ναι και στα όχι. Ούτε καν σ’ αυτά πιστεύουμε. Απλά να ανήκουμε κάπου. Να ‘χουμε κάποιον εχθρό να καθορίζει ποιοι είμαστε. Να αποκτούμε ταυτότητα. Και νόημα σ’ ένα κόσμο πληκτικό. Που δεν ξέρουμε τι να τον κάνουμε. Τι να τα κάνουμε τα χέρια μας. Και το θυμό μας. Που θα μπορούσε να ‘ταν πάθος για τα ωραία. Αλλά δεν τα ψάξαμε. Πού να τρέχεις τώρα; Προκαθορισμένες οι διαδρομές, τα όνειρα, τα όρια, οι τρόποι. Πώς να αγαπάς; Αφού είναι πιο εύκολο το μίσος. Πιο μάγκικο. Καλύπτει τους φόβους. Τις αναπηρίες που δεν παραδεχόμαστε. Κι εκτονώνει. Τονώνει την εικόνα μας. Την ιδέα για τον εαυτό μας. Τη μόνη που έχουμε. Κι επιβεβαιώνει πως ακόμη ζούμε. Αφού μπορούμε να καταστρέφουμε.

«Είμαι έτοιμος να πεθάνω, αλλά δεν υπάρχει σκοπός για τον οποίο να είμαι έτοιμος να σκοτώσω», έλεγε ο Μαχάτμα Γκάντι. «Είμαστε άοπλοι», οι φοιτητές του Πολυτεχνείου. Αυτοί δεν ήταν.

Εμείς είμαστε. Χωρίς αυτοεκτίμηση, χωρίς αυτοπεποίθηση, χωρίς αυτοσεβασμό. Που προϋποθέτουν να εκτιμάς τον άλλο, να πιστεύεις στον άλλο, να τον σέβεσαι. Χωρίς γενναιότητα. Που δεν μετριέται στο μπόι, αλλά στην ψυχή. Χωρίς δύναμη. Που δεν κρίνεται με όσα μπορείς να επιφέρεις, αλλά μ’ όσα μπορείς να υποφέρεις. Χωρίς ευαισθησία. Που σηκώνει τον άνθρωπο απ’ το επίπεδο των σκουληκιών. Χωρίς σκέψη και χωρίς κρίση. Που ξεχωρίζει τις κοινωνίες των ανθρώπων από τα κοπάδια των αλόγων. Χωρίς συνείδηση της ανθρώπινης ιδιότητας και της ευθύνης της. Που οδηγεί στη συμπόνια για τον άνθρωπο. Και στην αδυναμία σου να τον βλάψεις. Ακόμη κι όταν υπάρχει λόγος. Ιδίως όταν δεν υπάρχει λόγος.

Είμαστε άοπλοι. Τα συνθήματά μας είναι κενά. Είμαστε άοπλοι. Κενά τα κεφάλια μας. Είμαστε άοπλοι. Τα κρύβουμε πίσω από κουκούλες, στολές ή φανέλες. Είμαστε άοπλοι. Προτάσσουμε χέρια που κρατάνε λοστούς. Είμαστε άοπλοι. Τα χρησιμοποιούμε για να χτυπούμε ανθρώπους. Είμαστε άοπλοι. Ανθρώπους αδύνατους, δεμένους ή μόνους. Είμαστε άοπλοι. Μπορούμε το κακό. Είμαστε άοπλοι. Ας πέσει επιτέλους η πύλη!

(Η «Μονομαχία με ρόπαλα» είναι ένα από τα μαύρα έργα του Goya)

Κάθε τελευταίο

2009-11-10T15:48:00.011+02:00

Ένα ποτήρι κρασί, όσο ξέμεινε στο μπουκάλι, να τελειώνουμε και μ’ αυτό. Κάθε τελευταίο, τελευταίο τ’ ονομάζω χωρίς επιφύλαξη, θα ‘λεγε κι η Δημουλά. Στο Μελωδία καινούρια Τάνια σ’ ένα νευρώδες ζεϊμπέκικο... αχ, τι ζωή παράλογη!

Παράδοξη ζωή, παράφορη! Που παραμιλά, παραπατά και παρεκτρέπεται. Χάνει το δρόμο, κάνει κύκλους, τρεκλίζει, πέφτει, ματώνει, ξεσπάει σε γέλια. Πιο σπάνια σε λυγμούς, καθότι περήφανη. Και πεισματάρα. Μάλλον ξεροκέφαλη. Που δεν βάζει μυαλό και αναλώνεται. Πιστεύει, χαρίζει κι απελπίζεται. Σκορπίζεται. Κι ύστερα σηκώνεται απ’ το πάτωμα, ενίοτε κι απ’ τον πάτο, και συνεχίζει. Στραπατσαρισμένη, τσαλακωμένη κι αδύναμη. Πιο δυνατή. Ως την επόμενη φορά.

Τι κι αν το κάθε τελευταίο, τελευταίο τ’ ονομάζω; Ποια βεβαιότητα δεν διέψευσε η στιγμή, ποια προσδοκία;

Έξω απόμακροι οι ήχοι ενός κόσμου που προχωρά... Το τείχος του Βερολίνου έπεσε μα η ιστορία ακόμη να τελειώσει, η Ε.Ένωση πιο ενωμένη πορεύεται κι ας μην ξέρει προς τα πού τραβά, το αμερικάνικο όνειρο στο όμορφο πρόσωπο του μαύρου προέδρου σιγά σιγά ξεθωριάζει, οι σταυροί στα σχολεία θίγουν το δικαίωμα στην πίστη και στην απιστία, η Ευρώπη ακόμη βασανίζει κι εξευτελίζει ανθρώπους στις φυλακές της, η Ελλάδα ξεκινά την κάθαρση απ’ τα παιδιά των 700 ευρώ κι η δεξιά ψάχνει τη νέα δημοκρατία της, ο πρόεδρός μας ακροβατεί ανάμεσα σ’ ιδεολογήματα και στην υπαρκτή πραγματικότητα, το κυπριακό μπορεί και να (μη) λυθεί, το νέο λαμπερό αεροδρόμιο μας τάζει νέα λαμπρά ταξίδια, τα σκλαβοπάζαρα της διπλανής πόρτας μας σοκάρουν κι οι Κύπριοι, οι πιο μορφωμένοι ρατσιστές, φοβικοί και καχύποπτοι της ηπείρου, εμπιστεύονται, εκτός απ’ τον καλό τους εαυτούλη, τον καλό σεναριογράφο, τον καλό βουλευτή και τον καλό παπά.

Όλα στροβιλίζονται κι ο Πεσσόα ψιθυρίζει, «Με πονάει το κεφάλι μου και το σύμπαν!»

Και μου λείπουν, κάτι τέτοιες μέρες που όλο κάτι τρέχει κι όλο είναι αλλού κι εμείς εδώ στα ίδια και στα ίδια, ο περυσινός χειμώνας στις Βρυξέλες, οι λίμνες των Ixelles κι η Place Flagey. Οι άνθρωποι στη λαϊκή που έλεγαν Bonjour και Bonne Journée, που μιλούσαν σιγανά, δεν βιάζονταν, αγόραζαν λουλούδια για το σπίτι κι είχαν μαζί τους τα μωρά τους να τους εξηγούν τον κόσμο. Ένας Γερμανός που ήξερε πως «Τα πάντα ρει», ο οδηγός λεωφορείου στη Λισαβόνα που με κυνήγησε για να μου πει πως σε λάθος στάση είχα κατεβεί, κάποιος κύριος στο Λονδίνο που μου χάρισε την ομπρέλα του να μη βραχώ, ένα σαξόφωνο να παίζει στο μετρό κι έξω να βρέχει. Κι εκείνος ο άνθρωπος που ποτίζει κάθε μέρα την κολοκυθιά στο Χαμάμ κι ας μην κράτησε ανθό όλο το χρόνο, μια γιαγιά που σαν έχασε τον άντρα της στα εικοσιοχτώ της φόρεσε μαύρα και δεν τα ‘βγαλε ποτέ κι ένας Τουρκοκύπριος εργάτης που όταν πρωταντίκρισε Ελληνοκύπρια μάνα να θρηνεί πάνω απ’ τα κόκαλα που μόλις είχαν ξεθαφτεί κραύγασε «Κλαίει, κόρη! Κλαίει!».

Με κάτι τέτοια ψιλά διασώζεται η ψυχή μου. Η αντοχή μου να κοιτάζω τους ανθρώπους. Για εκείνη τη φλογίτσα που τους ξεχωρίζει απ’ τα αγρίμια. Φευγαλέα, σπάνια και τρεμοπαίζει. Ας είναι... Όσο για να βγει κι ο φετινός χειμώνας χωρίς να ξεπαγιάσουμε.

(Η γυμνή γυναίκα με τα κρίνα είναι του Diego Rivera)

Συνειρμοί για το χρόνο

2009-11-04T18:56:00.007+02:00

Οι συνειρμοί είναι της αγαπημένης μου φίλης Αλκίνοας.

Χρόνος:

Το «επειδή» των ενεργειών μας, το «γιατί» κάθε προσδοκίας μας.

- ά-πειρο: γιατί ο καθείς ερασιτέχνης εστί στο διάβα του

- χρυσός: γιατί ο μόνος αληθινός πλούτος είναι στα επίθετά του

- ευλογία: για το πλήρες έργων και ημερών του

- έλεος: το αποτέλεσμα της αέναης πικρής ζύμωσής του

- άφεση: η εκούσια λήθη που μας προκαλεί

- κλάμα: η αυταπάτη αντίδρασης για να έρθει, να φύγει, να μη σταματήσει ποτέ

- στάσιμα: το μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντός του

- μακάρι: το αν κι ένα κίνητρο μέλλοντος

- γιατί;: η σύγκρουση με το «γιατί όχι;» του

- εκτός: η απόσυρση από το χρόνο των άλλων

- μακριά: η άρνησή του

- ποτέ: που σταματάει στο τώρα

- για πάντα: ο εγωισμός για το πάντα το δικό μου

- στιγμή: η σφραγίδα του που γράφει «ζωή»

- εγώ: μαζί με σένα μέσα σ’ αυτόν

- εσύ: αν θέλεις να είσαι η αναφορά μου σ’ αυτόν

- μαζί: αν το θέλει αυτός και μόνο…

("The persistence of memory" είναι του Salvador Dali)

Ναστάσια Φιλίπποβνα

2009-10-28T21:10:00.018+02:00

«Ένα περήφανο πρόσωπο, τρομερά περήφανο – να 'ναι άραγε καλή; Αχ αν είχε καλή καρδιά! Όλα θα ‘χαν σωθεί!».
Στον «Ηλίθιο» ο Ντοστογιέβσκη απεικονίζει στο πρόσωπο του πρίγκηπα Μίσκιν τον εξωκοσμικό, τον πραγματικά υπέροχο, τον απόλυτα καλό, σαν Χριστό, άνθρωπο. «Βεβαιώθηκα απόλυτα», του λέει ο γιατρός του, «πως είστε ένα παιδί, δηλαδή ολότελα παιδί». Που «πάει στους ανθρώπους κι ίσως – ίσως να μην ξέρει τίποτα, μα θα ‘ναι με όλους ευγενικός κι ειλικρινής, κι ας τον θεωρήσουν μικρό παιδί, ας τον θεωρήσουν ηλίθιο», έναν ηλίθιο που πιστεύει πως «η συμπόνια είναι ο κυριότερος και ίσως ο μοναδικός νόμος της ζωής της ανθρωπότητας» και πως «τον κόσμο θα τον σώσει η ομορφιά». Πλάι του, η αντιθετική μορφή του Ραγκόζιν – άξεστος, σκοτεινός, με χαμόγελο βάναυσο και βλέμμα σκληρό, παραδομένος στα δυνατά άρρωστα πάθη του. Δεν θα μιλήσω γι αυτούς. Ούτε για την απέχθεια του συγγραφέα για τη θανατική ποινή, για την πίστη του στην Ορθοδοξία και στη ρωσική ψυχή, για την παρουσίαση της διαφθοράς και της υποκρισίας της «υψηλής κοινωνίας», για την εντύπωση που του έκανε η «Αποκαθήλωση» του Χανς Χολμπάιν που «μπορεί να κάνει ένα άνθρωπο να χάσει την πίστη του», για τις φοβερές κρίσεις της επιληψίας του και για το κρίσιμο λεπτό πριν απ’ αυτες, όπου «ουκ έσται χρόνος».

Θα μιλήσω για τη Ναστάσια Φιλίπποβνα. Το κορίτσι που στα δώδεκα του χρόνια χάνει την οικογένειά του, μεγαλώνει απομονωμένο διαβάζοντας σ’ ένα χωριάτικο σπίτι με μουσικά όργανα και πινέλα και μεταμορφώνεται σε μια πανέμορφη γυναίκα, με μόρφωση, ευφυία κι αγάπη για τη μουσική και το μπαλέτο, που της αρέσει η πολυτέλεια χωρίς να υποτάσσεται σ’ αυτήν, που θα ζωγράφιζε το Χριστό μονάχο του με πρόσωπο μελαγχολικό και την οποία ο άνθρωπος που είχε αναλάβει την ανατροφή της μεταχειρίζεται σαν παλλακίδα του. Μια γυναίκα «ασυνήθιστης ομορφιάς» – μια ομορφιά «εκτυφλωτική, ανυπόφορη, μια ομορφιά χλωμού προσώπου, με σχεδόν βουλιαγμένα μάγουλα και φλογισμένα μάτια, παράξενη ομορφιά!» Μια γυναίκα συνάμα υπεροπτική, «προσβλημένη κι ιδιόρρυθμη, που η περηφάνεια της φτάνει σε τέτοιο βαθμό μανίας, που προτιμάει να δείξει μια φορά την περιφρόνησή της με την άρνηση, παρά να κατακτήσει άφταστα μεγαλεία». Μια βαθιά διχασμένη γυναίκα. «Λες κι υπήρχαν σ’ αυτό το πρόσωπο μια απέραντη περηφάνεια και περιφρόνηση, σχεδόν μίσος, και ταυτόχρονα κάτι το εύπιστο, κάτι το καταπληκτικά απλόκαρδο».

Σ’ αυτό το πρόσωπο συναντιούνται κι ενώνονται παντοτινά οι μοίρες του Ραγκόζιν και του πρίγκηπα Μίσκιν.

Ο πρώτος την ποθεί, την διεκδικεί και την ακολουθεί σαν καταραμένος. Μπροστά της στέκεται «δειλά και σαστισμένα, χλωμιάζει κι η καρδιά του χτυπά δαιμονισμένα, λες κι έχει χάσει ολότελα τα λογικά του». Είναι έτοιμος να κάνει τα πάντα για να είναι μαζί της, για να φωνάξει μια στιγμή: «Είναι δικιά μου! Όλα δικά μου! Ρήγισσα! Πάει, τέλειωσε!», την ικετεύει να τον παντρευτεί, της τάζει πως θα τ’ αλλάξει όλα, υπομένει κάθε ταπείνωση με μια αγάπη παθιασμένη κι απύθμενη που «δεν ξεχωρίζει απ’ το μίσος».

Για τον πρίγκηπα Μίσκιν, το πρόσωπο της Ναστάσιας Φιλίπποβνα αποκάλυπτε πόσο αυτή είχε υποφέρει, «είχε κάτι το βασανιστικό». Δεν του γεννούσε πόθο. «Αυτό το πρόσωπο γεννάει πόνο, σου αρπάζει και σου σφίγγει όλη την ψυχή σου». Γι αυτό και «δεν την αγαπούσε με έρωτα αλλά με οίκτο». Ήθελε να την προσέχει, να τη σώσει, να την αναστήσει. Στα όνειρά του την έβλεπε να τον κοιτάζει «με δάκρυα που λάμπανε στα μεγάλα ματόκλαδα» κι οι μέρες που πέρασε μαζί της προσπαθώντας «να διαλύσει το σκόταδι της» ήταν «φριχτές». Γιατί εκτός από οίκτο, αναγνωρίζοντας τα συμπτώματα της τρέλας της, ο πρίγκηπας Μίσκιν ένιωθε γι αυτήν φρίκη. «Αν αγαπούσε μια γυναίκα περισσότερο από καθετί στον κόσμο και την έβλεπε ξαφνικά αυτή τη γυναίκα αλυσοδεμένη, πίσω απ’ σιδερένια κάγκελα, κάτω απ’ το μαστίγιο του φύλακα – τότε, μια τέτοια εντύπωση θα μοιαζε αρκετά με κείνο που ένιωθε».

Η ίδια μοιρασμένη ανάμεσα στους δύο, ανάμεσα στα δύο εγώ της. Παραδίδεται σαν από πυρετό στο Ραγκόζιν, στα πιο ακατέργαστα ένστικτά της και στον εαυτό της που πιο πολύ σιχαίνεται. Κι αποζητεί τον πρίγκηπα Μίσκιν για να νιώσει και να γαληνέψει τους κραδασμούς και τα θραύσματα της ψυχής της, σαν κάποιον που ονειρευόταν μικρή, «καλόν, τίμιο, πονετικό και το ίδιο χαζούλη που θα ρχοταν ξάφνου να της πει: Δεν φταίτε σεις, Ναστάσια Φιλίπποβνα, και γω σας αγαπώ». Εγκαταλείπει διαρκώς τον ένα για τον άλλο και ξαναγυρίζει κοντά τους. Στο Ραγκόζιν την έλκει η ταπείνωση, η τιμωρία, ο θάνατος. «Γι αυτό ακριβώς με παντρεύεται», θα πει ο ίδιος, «Με παντρεύεται επειδή περιμένει να την σφάξω». Από τον πρίγκηπα Μίσκιν φεύγει για να μην τον καταστρέψει. Την παραμονή του γάμου τους, την βρίσκει κλειδωμένη στην κρεβατοκάμαρα να κλαίει απελπισμένα και υστερικά. «Τι κάνω! Τι κάνω! Τι πάω να σου κάνω!», ξεφώνισε αγκαλιάζοντας του σπασμωδικά τα πόδια.

Κι οι τρεις, απόλυτα συνεπείς στις αντιφάσεις τους, πορεύονται συνειδητά, σαν να μην έχουν άλλη επιλογή, στο πιο σκληρό, στο πιο αληθινό, στο πιο δικό τους πεπρωμένο. Ο πρίγκηπας Μίσκιν αφήνει την Αγλαΐα Ιβάνοβνα, με την οποία είναι ερωτευμένος, όταν αντικρίζει «εκείνο το πρόσωπο που το σφράγιζε η απόγνωση και η τρέλα και το οποίο είχε διαπεράσει για πάντα την καρδιά του». «Είναι ποτέ δυνατό! Μα αυτή... είναι τόσο δυστυχισμένη!» θα ψιθυρίσει και θα μείνει «να χαϊδεύει το μικρό της κεφαλάκι και να σέρνει απαλά τα χέρια στα μάγουλά της, παρηγορώντας την και λέγοντας της να ησυχάσει σαν να ‘ταν μωρό». Κι αυτή, που πέρασε νύχτες παραφροσύνης τρέμοντας πως ο Ραγκόζιν θα τη σκοτώσει, «χλωμή σαν πεθαμένη» του Ραγκόζιν το βλέμμα θα ξεχωρίσει μες στο πλήθος και θα τρέξει σαν τρελή κοντά του φωνάζοντας του «Σώσε με!». Κι αυτός θα βυθίσει ένα μικρό μαχαίρι ίσα κάτω απ’ τ’ αριστερό της στήθος, ίσα στην καρδιά.

«- Ραγκόζιν! Πού είναι η Ναστάσια Φιλίπποβνα;» ψιθύρισε ξάφνου ο πρίγκηπας. «- Να μην τους αφήσουμε να μας την πάρουν.» «-Όχι, όχι, για τίποτα στον κόσμο! Όχι, όχι, όχι!». Τους βρήκαν μαζί, το Ραγκόζιν «πού και πού να μουρμουρίζει δυνατά, απότομα, ασυνάρτητα, να ξεφωνίζει και να γελάει», και τον πρίγκηπα Μίσκιν «να απλώνει το χέρι του τρεμάμενο και να αγγίζει και να χαϊδεύει απαλά το κεφάλι του», ο ένας να τραβά για τα κάτεργα της Σιβηρίας κι ο άλλος να χάνεται οριστικά στην απέραντη θλίψη.

Εκείνη κείτεται «πίσω απ’ την κουρτίνα που δεν ακούγεται το παραμικρό θρόισμα, η παραμικρή ανάσα, κάτω από το άσπρο σεντόνι». Πανέμορφη και περήφανη, ζητιάνα της αγάπης κι ακατάδεκτη, δειλή κι ανήμπορη να αγαπήσει, πεισματικά αναποφάσιστη κι αμετάκλητα διχασμένη, ολότελα μόνη, έχοντας προδώσει μια για πάντα την ψυχή της.

Ίσως, λέω, αν συναντούσε στο ίδιο πρόσωπο το φως και το σκοτάδι, αν μπορούσε να το αναγνωρίσει, αν το άντεχε... Ίσως όλα να ‘χαν σωθεί. Ίσως κι όχι.

(Τα αποσπάσματα στο κείμενο είναι σε μετάφραση Άρη Αλεξάνδρου από τις εκδόσεις Γκοβόστη – Η μπαλαρίνα είναι του Edgar Degas.)

Η νομιμότητα της αστυνομικής παρέμβασης στη Φανερωμένη

2009-10-19T07:03:00.002+03:00

Επίκαιρη αφορμή για το κείμενο αυτό αποτέλεσε η συμπλοκή αστυνομικών και νέων οι οποίοι διασκέδαζαν στην πλατεία της Φανερωμένης το βράδυ του προηγούμενου Σαββάτου. Η παρέμβαση της Αστυνομίας και η χρήση βίας εγείρει μια έντονη προβληματική για τη συμβατότητα της με αρχές δικαίου. Κυρίαρχο ερώτημα το κατά πόσο είναι νομικά θεμιτή η ενεργοποίηση των κρατικών κατασταλτικών μηχανισμών σε μορφές κοινωνικών δραστηριοτήτων, οι οποίες, άνκαι ενδεχομένως ήπια παραβατικές, αποτελούν άσκηση δικαιωμάτων των φορέων τους.

Ας ξεκινήσουμε από τη θεμελιώδη αρχή ότι Κράτος Δικαίου δεν είναι το κράτος οποιουδήποτε δικαίου, αλλά είναι το κράτος των δικαιωμάτων του ανθρώπου (Μορίς Ντιβερζέ). Είναι, δηλαδή, το κράτος εκείνο που ανέχεται και αποδέχεται τους κινδύνους που ενδέχεται να περιέχει η άσκηση διάφορων ατομικών δικαιωμάτων. Αυτό δεν σημαίνει ότι η προστασία των δικαιωμάτων είναι απόλυτη. Σημαίνει, όμως, ότι η κρατική παρέμβαση όταν καλείται να ρυθμίσει συγκρουόμενα δικαιώματα πρέπει να είναι θεσπισμένη και έλλογη, να επιδιώκει, δηλαδή, την αρμονία του μέσου προς το σκοπό ώστε να εξισορροπείται με το λιγότερο επαχθή τρόπο η ελευθερία όλων.

Η ποινική καταστολή θεωρείται ως ο πλέον επώδυνος μηχανισμός ελέγχου που διαθέτουν οι έννομες τάξεις και συνεπώς η καταφυγή σε αυτήν θα πρέπει να γίνεται μόνο όταν είναι πραγματικά αναπόφευκτη και εφόσον έχει την απολύτως αναγκαία ένταση. Παράλληλα, πρέπει να τονιστεί ότι αντικείμενο της ποινικής καταστολής είναι η άδικη πράξη και όχι το φρόνημα ή η απόκλιση. Όταν η καταστολή επεκτείνεται από την πραγματική αντιμετώπιση του εγκλήματος στην ιδεολογική χειραγώγηση και τον αποφασιστικό έλεγχο των μαζών, τη δημιουργία «αποδιοπομπαίων τράγων» του κοινωνικού χώρου για την περιθωριοποίηση και τελική εξόντωση των στοιχείων που την απειλούν «εκ των έσω» και τον εκφοβισμό των δυσαρεστημένων ή των μη φρόνιμων πολιτών, γίνεται λόγος πια για «κατάχρηση της ποινικής καταστολής». (Ι. Μανωλεδάκης, «Ασφάλεια κράτους ή ελευθερία;», στο Α. Μανιτάκη, Α. Τάκη, «Τρομοκρατία και Δικαιώματα, Από την ασφάλεια του κρατους στην ανασφάλεια δικαίου», Εκδόσεις Σαββάλας).

Όσον αφορά στα συγκεκριμένα επεισόδια, οι νέοι της Φανερωμένης δηλώνουν ότι αυτό που διεκδικούν είναι την πλατεία, ως ένα δημόσιο χώρο δημιουργικής συναναστροφής, επικοινωνίας και έκφρασης, έξω από τα στεγανά των σπιτιών και των προκαθορισμένων χώρων και τρόπων διασκέδασης. Η θέση αυτή φαίνεται να εκπήγαζει από πραγματικές ανάγκες που δημιουργεί ένας τρόπος ζωής, που τον χαρακτηρίζει η κοινωνική απομόνωση και ο ψυχαγωγικός μανιχαϊσμός, και να ανταποκρίνεται στο βασικό χαρακτηριστικό της εφηβείας και της πρώτης νεότητας: αυτό της αμφισβήτησης κατεστημένων κοινωνικών αξιών και μορφών και της αναζήτησης καινούριων. Αν παραγνωριστούν (απαξιωθούν) αυτές οι ανάγκες και αγωνίες των νέων ανθρώπων υπάρχει ο κίνδυνος οξύνσεων σε μια κοινωνία και σε μια πόλη που δεν τις έχουν καθόλου ανάγκη.

Η Αστυνομία, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι η παρουσία και η επέμβασή της δικαιολογούνταν από το γεγονός ότι στο χώρο επροκαλείτο ανησυχία. Η απόλαυση ενός περιβάλλοντος ελεύθερου από οχληρία αποτελεί, ομολογουμένως, δικαίωμα των κατοίκων της περιοχής και προστατεύεται εξίσου. Εντούτοις, από τα όσα έχουν δημοσιευθεί σε σχέση με τα γεγονότα, δεν προκύπτει ότι η Αστυνομία αναζήτησε ηπιότερα μέσα αντίδρασης, καταβάλλοντας, ας πούμε, κάποια προσπάθεια συνεννόησης για μείωση της έντασης της μουσικής ή για διευθέτηση του θέματος με άλλο τρόπο. Παράλληλα, ο εκπρόσωπος της Αστυνομίας σε δηλώσεις του στο ΚΥΠΕ ανέφερε, ότι κάποιοι από αυτούς που βρίσκονταν στην πλατεία «παρουσιάζονται ως αντιεξουσιαστές ή και συμμετέχουν σε κάποιες κινήσεις. Δεν ξέρω αν αυτή η συγκέντρωση ήταν υποκινούμενη, καθοδηγούμενη ή προγραμματισμένη ή εξελίχθηκε στην πορεία. Αυτά τα πράγματα πρέπει να μας ανησυχήσουν ως Αστυνομία και παρακαλουθούμε την κατάσταση συνεχώς.»

Από τα πιο πάνω, δημιουργείται η εντύπωση ότι η Αστυνομία επιτελούσε κυρίως ρόλο επιτηρητή της συγκέντρωσης, εξαιτίας των χαρακτηριστικών ή της ιδεολογίας των προσώπων που συμμετείχαν, περιμένοντας κάποια – ενδεχομένως νόμιμη – αφορμή για να την διαλύσει. Η κατά πρόφαση, ωστόσο, χρησιμοποίηση της ποινικής καταστολής για την εξυπηρέτηση σκοπιμοτήτων, όπως του ελέγχου της κοινωνικής δράσης ή του φρονήματος των πολιτών, δεν συμβιβάζεται με τη λογική του Κράτους Δικαίου. Αντίθετα, σε μια δικαιοκρατούμενη πολιτεία αυτό που επιδιώκεται είναι η επίτευξη ισορροπίας μεταξύ ασφάλειας και ελευθερίας, όχι η επικράτηση της μιας επί της άλλης, καθώς και η δημιουργία συνθηκών όπου η ασφάλεια και ελευθερία των πολιτών θα κατοχυρώνεται και έναντι εκείνων που έχουν ταχθεί να την προστατεύουν.

(Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή της Κυριακής, 18/10/2009)

'Ενα γύρο το φεγγάρι

2009-10-18T23:53:00.001+03:00

Το Τρίτο Στεφάνι

2009-10-12T20:07:00.007+03:00

Το κείμενο είναι του Φώτη Α. κι είναι για μένα μεγάλη τιμή που μου το παραχώρησε για να το δημοσιεύσω.

«Δεν έχω άλλη ελπίδα

από την αδελφή μου την Ελπίδα»

(Στίχος του Κώστα Ταχτσή)

Καλοκαίρι. Σαντορίνη. Περιμένουμε στην ουρά για εισιτήρια μιας συναυλίας της Φαραντούρη. Στην είσοδο αρχίζει να εξαπλώνεται ο ψίθυρος: «Σκότωσαν τον Ταχτσή». «Τον βρήκαν στο κρεβάτι του γυμνό στεφανωμένο με λουλούδια».
Πάει και η συναυλία, πάει και η πανσέληνος.

Είκοσι χρόνια μετά καμιά συγκυρία της τύχης δεν μπόρεσε να αποκαλύψει το δολοφόνο του Σαλονικιού. Η εξιχνίαση των αιτιών του θανάτου του δεν ανήκει πια σε καμιά αστυνομία αλλά στις δεκαετίες που θα έρθουν. Κάποτε μπορεί να μάθουμε ότι ο Ταχτσής και ο Παζολίνι - πολλές οι αντιστοιχίες του θανάτου τους - δολοφονήθηκαν γιατί με την ιερόσυλη τόλμη τους ζήτησαν απ΄ τη ζωή τον έρωτα ή γιατί ήθελαν να ρίξουν λίγο φως στο συνδικάτο της γενικευμένης σεμνοτυφίας και υποκρισίας. Ωστόσο, φεύγοντας γνώριζαν και οι δύο πολύ καλά ότι αν κάποιος μεταβάλλεται σε μύθο μέσα στο χρόνο είναι για τους λόγους ακριβώς που τον μέμφονται, ή τον λοιδορούν, την ώρα που τους κάνει πράξη.

Το Τρίτο Στεφάνι επανεκδόθηκε πρόσφατα σ΄ένα κλίμα παραδοξότητας, ανανέωσης της αναγνωσιμότητας του συγγραφέα και της μυθικής αίγλης που απέκτησε. Οικοδομημένο από τα υλικά ενός μικροαστικού περιβάλλοντος της δεκαετίας του 60 έχει χαρακτηριστεί ως έργο αυτοβιογραφικό. Εν πολλοίς συναιρεί το μικροαστικό πρόσωπο της Ελλάδας όπως διαμορφώθηκε απο ετερόκλητους παράγοντες όπως η οικονομική δυσπραγία, η αστικοποίηση και η εξάντληση του λαού απο δεκαετίες πολέμων και βίαιων πολιτικών συγκρούσεων.

Ανεξάρτητα από την αντιστοιχία του με πραγματικά γεγονότα το έργο έχει μια δική του αυτονομία. Η πραγματικότητα που δημιουργούν οι ήρωες του, πρόσωπα μισο-πραγματικά, μισο-επινοημένα όμως οικεία και υπαρκτά, τα σημασιοδοτεί καθοριστικά. Δίχως αμφιβολία το μυθιστόρημα αποτυπώνει και απομαγεύει ταυτόχρονα τη σύγχρονη πολιτισμική και πολιτική ιστορία της Ελλάδας. Ο ίδιος ο συγγραφέας το αποκαλούσε «έπος του ελληνικού μικροαστισμού». Η Έλλη Αλεξίου είπε ότι επρόκειτο για δύο γυναίκες που συζητούν για την ιστορία πάνω από τα μπουγαδόνερα.

Παρά το ότι με τις αφηγήσεις του προκύπτει η καθημερινότητα μιας εποχής, το έργο αποτελεί στη βάση του μια αδυσώπητη κριτική του κατά τα λοιπά χαρωπά άρρωστου πυρήνα της ελληνικής οικογένειας και της υπόγειας αγριότητας του. Σ΄ένα κλίμα έκδηλου ρεαλισμού και λανθάνοντα λυρισμού το μυθιστόρημα κινείται μόνιμα γύρω απο τον άξονα μιας οιδιπόδειας σχέσης ανάμεσα στις μητέρες και στους γιους. Περιστρέφεται επίσης γύρω απο την προβληματικότητα του θεσμού του γάμου στους κόλπους της ελληνικής κοινωνίας με κυρίαρχο γνώρισμα του τη διαμόρφωση της ατομικής ταυτότητας μέσω ενός δικτύου οικογενειακών σχέσεων που τροφοδοτούν και αναπαράγουν την κουλτούρα της εξουσίας και της εξάρτησης.

Η Εκάβη, κεντρικό πρόσωπο, ενσαρκώνει τη δεσποτική, παντοδύναμη και κτητική μάνα, ενώ η Νίνα ενσαρκώνει την εξαρτημένη, ευαίσθητη και ευάλωτη σύζυγο. Η Εκάβη-χήρα μυθοποιεί τον γάμο μένοντας κοντά στο παιδί της. Η Νίνα παντρεύεται τρείς φορές, δεν αγαπά τους συζύγους της και έχει προβληματική σχέση με την κόρη της. Σε όλο το έργο οι γυναίκες παρουσιάζονται μέσα απο αυτό το δίπολο: τυρρανικές μανάδες και εγκλωβισμένες σύζυγοι. Και οι δύο δεν είναι τόσο προσηλωμένες στους συζύγους όσο στους πατεράδες και τους γιους τους. Βρίσκονται σε διαρκή σύγκρουση με τα παιδιά τους, προσπαθούν να επιβάλουν την εξουσία τους. Συγχρόνως αισθάνονται παντοτινά αιχμάλωτες, καταδικασμένες και στρέφονται στο γάμο ως το μοναδικό μέσο διαφυγής απο τη φτώχεια και τη μοναξιά. Έτσι άλλωστε δεν συντίθεται, σε μεγάλο βαθμό, η εικόνα για πολλές γυναίκες στις μέρες μας;

Ξαναδιάβασα πρόσφατα το Τρίτο Στεφάνι. Χωρίς τη θαμπή ματιά του συνεπαρμένου μαθητευόμενου φοιτητή ανακάλυψα πράγματα που μου είχαν διαφύγει. Χωρίς, ομολογώ, να ταυτιστώ με τους ήρωες του Ταχτσή. Τούτη τη φορά μου έτυχε το αντίστροφο. Οι ήρωες ήρθαν και κόλλησαν πάνω μου, με πολιορκούσαν, ταυτίστηκαν μ΄εμένα, η φωνή τους ήταν η φωνή μου.

Αφέθηκα στην αφήγηση των δύο αρχετυπικών γυναικών «πάνω απο τα άπλυτα της ιστορίας». Παρασύρθηκα στη δίνη της μουσικής γλώσσας του Ταχτσή, που τόσο καθημερινή και οικεία παρωδεί τις καταστάσεις που περιγράφει μεταφέροντας σπαρταριστούς διαλόγους μικροαστών αλλά και γεύσεις, εσωτερικούς κόσμους, πικρά όνειρα, θρήνους και χαρές.

Ενόσω ξετυλίγετο το κουβάρι της αφήγησης και ο χρόνος αναφοράς, αναρωτιόμουν κατά πόσο τα πράγματα συμβαίνουν στο παρόν ή έχουν συμβεί στο παρελθόν. Αισθανόμενος οδυνηρά εξόριστος στον τόπο και το χώρο μου το έργο, τώρα, με ακουμπά παράξενα. Όχι πια σαν κραυγή αλλά σαν ψίθυρος που με παραλύει. Ίσως επειδή ο χρόνος στο έργο δεν είναι αφηγηματικός αλλά χρόνος μιας μόνιμης πραγματικότητας που επιστρέφει. Μιας μόνιμης πραγματικότητας που εκφράζεται στο πρόσωπο της Νίνας που παραμένει ένα εμβληματικό πρόσωπο. Με τη συνέπεια και την αντιφατικότητα αλλά κυρίως με τη σιωπή της ξυπνά το λόγο της Εκάβης, η οποία κρατώντας το χέρι της τραγωδίας μας μαθαίνει «άλλους καημούς και πάθη της ζωής». Όμως η Νίνα, αναδιφώντας παρελθόν, παρόν και μέλλον, κρατώντας από το χέρι το ερωτικό ένστικτο, έρχεται αντιμέτωπη με τα όρια και το πεπρωμένο της. Θέλει να χαρεί τη ζωή της και το διακηρύσσει σε όλους τους τόνους: « Αλλ΄ακόμα και αν μου μένει μιας ώρας ζωή, εννοώ να ζήσω όπως εγώ θέλω»

(Το κεφάλι γυναίκας είναι του Γιάννη Τσαρούχη)