Σαρωτές σώματος: «Ο αέρας άλλαξε;»

Την ημέρα των Χριστουγέννων, ένας Νιγηριανός υπήκοος αποπειράθηκε να ανατινάξει το αμερικάνικης εταιρίας αεροπλάνο στο οποίο επέβαινε κατά την πτήση του από την Ολλανδία στις ΗΠΑ. Η απόπειρα ευτυχώς απέτυχε. Ο πρόεδρος Ομπάμα επέρριψε τις ευθύνες για το περιστατικό στις αμερικάνικες μυστικές υπηρεσίες, οι οποίες είχαν παραλείψει να αξιολογήσουν και να συνδυάσουν διάφορα στοιχεία που είχαν στη διάθεσή τους, ώστε να αποτρέψουν την απόπειρα.

Εντούτοις, αυτό στο οποίο δόθηκε η μεγαλύτερη έμφαση ήταν τα τρωτά σημεία στην ασφάλεια των αεροπορικών πτήσεων, με αποτέλεσμα να επανέλθει στη συζήτηση το θέμα της εγκατάστασης στους χώρους των αεροδρομίων σαρωτών σώματος (body scanners), μηχανημάτων, δηλαδή, που αποκαλύπτουν τη γυμνή εικόνα του προσώπου, για τους σκοπούς της ανίχνευσης εκρηκτικών υλικών που δεν μπορούν να εντοπιστούν από ανιχνευτές μετάλλων.

Εξαιτίας της γυμνής απεικόνισης του προσώπου έχουν προκληθεί έντονες ανησυχίες σε σχέση με τον τρόπο με τον οποίο οι υπεύθυνοι ασφαλείας θα βλέπουν, θα επεξεργάζονται, θα αποθηκεύουν και θα χρησιμοποιούν την εικόνα και τα στοιχεία που θα παράγονται. Το ίδιο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τον Οκτώβριο του 2008 είχε απορρίψει πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για συμπερίληψη των σαρωτών σώματος ανάμεσα στις επιτρεπόμενες μεθόδους ελέγχου των επιβατών στα αεροδρόμια της Ε.Ε., θεωρώντας ότι δεν είχαν συνεκτιμηθεί επαρκώς οι επιπτώσεις ενός τέτοιου μέτρου στα ανθρώπινα δικαιώματα και στην υγεία των πολιτών και ζήτησε από την Επιτροπή τη διεξαγωγή περαιτέρω έρευνας.

Σε άρθρο του στην εφημερίδα Guardian στις 20 Ιανουαρίου 2010, ο Ειδικός Εισηγητής των Ηνωμένων Εθνών για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων στον αγώνα κατά της τρομοκρατίας, Martin Scheinin, χαρακτηρίζει τους σαρωτές σώματος ως μία μη αναγκαία, και άρα δυσανάλογη, επέμβαση στην προσωπικότητα, υποστηρίζει ότι η χρήση τους μπορεί να καταλήξει σε δυσμενή διακριτική μεταχείριση προσώπων στη βάση της ιθαγένειας, της εθνικής καταγωγής ή της θρησκείας τους και επισημαίνει ότι τα μηχανήματα αυτά ενδέχεται να μην είναι καν αποτελεσματικά. Ασκεί, μάλιστα, κριτική στο γεγονός ότι παρά τις αρχικές αντιδράσεις των κρατών στην υιόθετηση αυτού του μέτρου, μετά την απόπειρα των Χριστουγέννων «ο αέρας άλλαξε».

Πράγματι, η Ολλανδία και η Μεγάλη Βρεττανία προχώρησαν σε εγκατάσταση σαρωτών στα αεροδρόμιά τους, κάτι που κατέκρινε ο προταθείς Επίτροπος Μεταφορών της Ε.Ε., Siim Kallas, δεδομένης της απουσίας οποιωνδήποτε κοινών προτύπων σε επίπεδο Ε.Ε. Παράλληλα, οι ΗΠΑ υπέβαλαν αίτημα στην Ε.Ε. για εγκατάσταση σαρωτών σε όλα τα αεροδρόμιά της που εκτελούν πτήσεις προς την Αμερική, αλλά η έγκριση του αιτήματος από τους Ευρωπαίους Υπουργούς Δικαιοσύνης αναβλήθηκε μέχρι την επιβεβαίωση της ασφάλειας των μηχανημάτων και της συμβατότητάς τους με το δικαίωμα στην προσωπική ζωή. Η προταθείσα Επίτροπος Δικαιοσύνης, Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και Ιθαγένειας, Viviane Reding, διαβεβαίωσε από πλευράς της ότι δεν θα επιβληθεί η υποχρεωτική εισαγωγή των σαρωτών στα αεροδρόμια πριν απαντηθούν τα σχετικά με την υγεία, την προσωπική ζωή και τα προσωπικά δεδομένα ερωτήματα. Υπογράμμισε, μάλιστα, ότι: «Η ανάγκη της Ευρώπης για ασφάλεια δεν μπορεί να δικαιολογήσει οποιαδήποτε προσβολή της προσωπικής ζωής. Οι πολίτες μας δεν είναι αντικείμενα, είναι άνθρωποι».

Παρά τις πιο πάνω διαβεβαιώσεις, τίποτε δεν μπορεί να αποκλείσει ότι στο τέλος θα επιτραπεί η χρησιμοποίηση των σαρωτών χωρίς ικανοποιητικές εγγυήσεις για τη διασφάλιση της αρχής της ισότητας και για την προστασία της προσωπικότητας και των προσωπικών δεδομένων των ατόμων. Ας μην ξεχνούμε ότι από την 11η Σεπτεμβρίου 2001 μέχρι και σήμερα τα μέτρα που έχουν ληφθεί στον αγώνα κατά της τρομοκρατίας έχουν περιορίσει ριζικά και ουσιαστικά το περιεχόμενο και τις εγγυήσεις των πιο πάνω δικαιωμάτων και τείνουν να θέσουν την ίδια την κοινωνία υπό γενική επιτήρηση (βλ. μελέτη του Επιτρόπου Ανθρώπινων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, με τίτλο: “Protecting the right to privacy in the fight against terrorism”).

Βασικό χαρακτηριστικό του ευρωπαϊκού δικαιικού πολιτισμού, όμως, αποτελούσε ανέκαθεν η κατοχύρωση και προστασία ενός χώρου ελεύθερης δράσης και ύπαρξης του προσώπου και των διάφορων κοινωνικών ομάδων. Για να μην χαθεί αυτή η θεμελιακή αξία κάτω απ’ το βάρος του φόβου και των εύκολων ή προσχηματικών λύσεων, οι Ευρωπαίοι πολίτες οφείλουν να έχουν ενεργοποιημένα τα δημοκρατικά αντανακλαστικά τους, επιμένοντας στη διεκδίκηση πολιτικών που δεν θα θυσιάζουν τα δικαιώματά τους προς όφελος της ασφάλειας, αλλά θα συμφιλιώνουν και θα εξισορροπούν τις ανάγκες της ασφάλειας με αυτές της προστασίας των δικαιωμάτων.

(Το κείμενο δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή της Κυριακής, 7/2/2010)